|
|
|
|
|
SŁOWNIK SCRABBLE abak - abakus, najwyższa część głowicy kolumny [n-, t-, -a, -ą, -ę, -i, -o, -u]abat - opat [k-, r-, s-, -a, -y] abba - ojciec, z j. aramejskiego, w chrześcijaństwie zwrot skierowany do Boga absces - nagromadzenie ropy objęte otoczką łącznotkankową, powstałe wskutek zakażenia bakteriami uszkodzonej i ulegającej martwicy tkanki, ropień [-u, -y] absynt - nalewka spirytusowa na piołunie i innych ziołach aromatycznych, piołunówka [-u, -y] achać - wykrzykiwać ach, zachwycać się czymś w sposób nieco afektowany [ł-, m-, t-, ż-] adagium - przysłowie addukcja - ruch kończyny polegający na zbliżeniu jej do płaszczyzny środkowej ciała lub zbliżeniu członu kończyny do jej osi adenina - związek chemiczny, zasada purynowa adermina - pirydoksyna, witamina B6, chemiczny związek z grupy związków heterocyklicznych, będący pochodną pirydyny, niezbędny dla przemiany białkowej organizmu adherent - stronnik, zwolennik, poplecznik [-a, -y] adinol - skała metamorficzna, składająca się głównie z albitu i kwarcu [-e, -i, -u] aerolit - kamienny meteoryt, zbudowany głównie z krzemianów magnezu i wapnia [-u,-y] afelium - aphelium, punkt orbity okołosłonecznej ciała niebieskiego najbardziej oddalony od słońca afereza - zanik początkowej głoski lub grupy głosek, jeśli poprzedni wyraz kończy się na samogłoskę, np. angielskie I am = I'm afonia - utrata dźwięczności głosu, bezgłos agama - agamy: rodzina małych jaszczurek agańczyk - mieszkaniec Agonii [-a] agar - 1. galaretowata substancja otrzymywana z wodorostów używana w mikrobiologii jako pożywka do hodowli drobnoustrojów 2. wodorosty, z których wyrabia się tę substancję [n-, ż-, -u, -y] agema - straż przyboczna, gwardia, także doborowe oddziały w wojsku greckim agens - wykonawca czynności wskazanej czasownikiem [-a, -y] aggio - ażio, agio, nadwyżka kursu dewiz, papierów własnościowych, ponad ich wartość nominalną [-m] agio - ażio, aggio, nadwyżka kursu dewiz, papierów własnościowych, ponad ich wartość nominalną [m-, -m] agnat - krewny w linii męskiej [m-, -a, -y] agon - w starożytnej Grecji zawody, igrzyska, zapasy, popisy [p-, w-, z-, -a, -ą, -ę, -o, -u, -y] ahimsa - ahinsa, zasada etyczna hinduskich kierunków religijnych nieszkodzenia nikomu, niezabijania istot żywych i wynikający z niej zakaz składania krwawych ofiar oraz spożywania mięsa ahinsa - ahimsa, zasada etyczna hinduskich kierunków religijnych nieszkodzenia nikomu, niezabijania istot żywych i wynikający z niej zakaz składania krwawych ofiar oraz spożywania mięsa ajnoski - od miejscowości Ajnos (występującej w Iliadzie) [-e, -m] ajran - turecki napój ze słonego jogurtu, lodu i wody [-u, -y] ajuści - (ndm) gw. wyrażenie potwierdzające: tak, tak właśnie, a jakże akanie - wymowa nieakcentowanego o w języku rosyjskim w sposób zbliżony do a [b-, -m] akia - rodzaj sanek w kształcie łódki, używany przez Eskimosów i Lapończyków [m-] akolita - 1. osoba przebywająca często w czyimś towarzystwie, będąca czyimś pomocnikiem, zwolennikiem, poplecznikiem 2. kleryk mający już ostatnie z czterech niższych święceń [-t] akrasia - słabość woli - stan, w którym ktoś wie, co powinien zrobić, ale robi coś zupełnie innego akwilon - porywisty wiatr północny lub północno-wschodni [-u, -y] alalia - zaburzenia mowy spowodowane uszkodzeniami mózgu alanina - aminokwas endogenny, będący składnikiem białka roślinnego i zwierzęcego alaski - przymiotnik od Alaska [b-, f-, -e, -m, -t] albit - minerał, glinokrzemian sodu, składnik kwaśnych skał magmowych i metamorficznych [-u, -y] aldis - przenośna lampa kierunkowa, do nadawania sygnałów świetlnych [-a, -u, -y] aldyny - piękne wydania klasyków greckich i rzymskich, drukowane w Wenecji w XVI w. alfa - 1.nazwa pierwszej litery alfabetu greckiego 2. nazwa najjaśniejszej gwiazdy w gwiazdozbiorze 3. w fizyce rodzaj cząstek lub promieniowania 4. esparto, halfa, śródziemnomorski gatunek ostnicy, wieloletniej trawy [h-] alginowy - kwas alginowy: polisacharyd będący składnikiem błon komórkowych niektórych glonów morskich, bezbarwna koloidalna masa o budowie włóknistej, stosowana w przemyśle włókienniczym, kosmetycznym, spożywczym [-m] alim - uczeni islamscy, znawcy wiedzy religijnej [w-, -a, -y] alit - skała osadowa, której głównym składnikiem jest wodorotlenek glinu [h-, -u, -y] alken - alkeny: nienasycone węglowodory alifatyczne, zawierające w cząsteczce jedno podwójne wiązanie pomiędzy atomami węgla, łatwo ulegają reakcjom chemicznym, olefiny [-u, -y] alkil - jednowartościowa grupa organiczna, wywodząca się z cząsteczki węglowodoru alifatycznego, np. metyl lub etyl [-e, -u] alkilowy - przymiotnik od alkil [-m] alkin - związek organiczny, nienasycony węglowodór alifatyczny, o cząsteczkach z jednym potrójnym wiązaniem, np. acetylen [-u, -y] alkinowy - przymiotnik od alkin [-m] almaria - armaria, w średniowieczu schowek w murze, także skrzynia, szafa lub szkatułka służące do przechowywania cennych przedmiotów, broni, książek, dokumentów almik - Solenodon, niewielki ssak owadożerny o pyszczku wydłużonym w ryjek i jadowitej ślinie, żyje na Kubie i na Haiti, myszoryjek [-a, -i, -u] alona - wysuszony sok z różnych gatunków aloesów, o działaniu wspierającym perystaltykę jelita grubego, stosowany jako środek przeczyszczający [b-, p-, w-] aloza - ryba z rodziny śledziowatych, półwędrowna, planktonożerna, poławiana ze względu na mięso i ikrę [k-] amfibole - grupa minerałów skałotwórczych, krzemiany glinu, magnezu, wapnia, żelaza i sodu [-m] amia - gatunek ryby [l-, r-] amica - produkt firmy Amica [k-, s-] amidazy - enzymy z grupy hydroliz biorące udział w metabolizmie białek amielia - wada rozwojowa polegająca na niewykształceni się rdzenia kręgowego amon - połączenia atomu azotu z czterema atomami wodoru, grupa organiczna zachowująca się jak kation metalu alkalicznego [g-, m-, -u, -y] ana - (ndm) napis na receptach o znaczeniu: "po równo" [b-, d-, f-, k-, l-, m-, p-] anergia - 1. w immunologii: niezdolność organizmu do wytwarzania przeciwciał po wprowadzeniu czynnika chorobotwórczego 2. w psychiatrii: brak inicjatywy i energii życiowej występujący w depresjach psychicznych i niektórych nerwicach anima - w teorii Junga autonomiczny archetyp zawarty w zbiorowej nieświadomości człowieka, symbolizujący żeńską część jego natury, odziedziczone zbiorowe wyobrażenie kobiety (kobiecości) ankh - (ndm) krzyż egipski, krzyż nilu, talizman powszechny w starożytnym Egipcie anoa - (ndm) bawół z rodziny krętorogich, zamieszkujący Celebes anolis - jaszczurka nadrzewna, długość do 22 cm, zielona, spodem biała, Ameryka Płn. [-a, -y] anta - czworokątny pilaster stanowiący zakończenie wysuniętych i tworzących przedsionek bocznych ścian świątyni greckiej [b-, c-, f-, m-, w-, -b, -ł] antaba - 1. metalowa sztaba umacniająca zamknięcie drzwi, bramy 2. uchwyt, najczęściej w kształcie głowy lwa z obręczą w paszczy, umieszczany na drzwiach, bramach, skrzyniach, służący także za kołatkę antabus - anticol, związek organiczny wpływający na proces przemiany alkoholu etylowego w organizmie, stosowany do leczenia przewlekłego alkoholizmu [-u, -y] anticol - antabus, związek organiczny wpływający na proces przemiany alkoholu etylowego w organizmie, stosowany do leczenia przewlekłego alkoholizmu [-e, -i, -u] antybroń - broń, za pomocą której można zwalczać inną broń aphelium - punkt orbity okołosłonecznej ciała niebieskiego najbardziej oddalony od słońca, afelium apiać - (ndm) robić coś apiać - robić od początku [z-] apiol - związek chemiczny, składnik m. in. olejków eterycznych występujących w korzeniu pietruszki [-e, -i, -u] aplika - 1. rodzaj kinkietu 2. niewielkie zwierciadło przyścienne 3. element dekoracyjny z odmiennego materiału, przymocowany do zdobionego przedmiotu aporia - trudność logiczna niedająca się pozornie przezwyciężyć (np. paradoksy starożytnych filozofów) aprosza - aprosze: kręte, zygzakowate rowy oblężnicze, umożliwiające atakującym dojście do obleganej twierdzy, przykopy apsel - żagiel skośny podnoszony w płaszczyźnie symetrii statku, między grotmasztem i bezanmasztem [k-, -a, -e, -i, -u] arat - pasterz, hodowca bydła w Mongolii, niegdyś pozostający w feudalnej zależności od wielkich właścicieli ziemskich [c-, k-, -a, -y] arba - kryty wóz dwukołowy, bez resorów, występujący w Turcji i sąsiednich krajach [f-, g-] areka - palma arena rodziny arekowatych, uprawiana w Malezji, ze względu na nasiona i owoce, zawierające alkaloid stosowany do sporządzania betelu i w weterynarii jako środek przeciwko robakom arekowy - przymiotnik od areka [-m] arenal - wilgotne piaski strefy brzegowej jezior i rzek [-e, -i, -u] arenga - drzewo ozdobne z rodziny arekowatych, palma cukrowa [m-] arete - (ndm) w filozofii i etyce starożytnych Greków: suma zalet i cnót właściwych człowiekowi(doskonałość duchowa i fizyczna), jego zdolność i gotowość do realizacji czynów moralnie pozytywnych - podstawowe pojęcie do rozważań na temat dobra i szczęścia arfa - siatka druciana na ramie, do przesiewania ziemi, żwiru, czasem ziarna [h-] arieta - krótka aria o prostej budowie, zwykle bez kontrastującej części środkowej, arietta arietta - arieta, krótka aria o prostej budowie, zwykle bez kontrastującej części środkowej arion - ślimak płucodyszny z rodziny ślimaków(Arionidae), o zredukowanej muszli, zamieszkujący głównie Europę, ślinik [b-, -a, -y] armaria - almaria, w średniowieczu schowek w murze, także skrzynia, szafa lub szkatułka służące do przechowywania cennych przedmiotów, broni, książek, dokumentów armila - torus, powierzchnia przypominająca kształtem dętkę rowerową, oponę, koło ratunkowe, powstała przez obrót okręgu dookoła prostej leżącej w płaszczyźnie tego okręgu i nieprzecinającej go armilarny - sfera armilarna: przyrząd astronomiczny złożony z kół przedstawiających okręgi kuli niebieskiej, służący do wyznaczania współrzędnych równikowych i ekliptycznych, używany od starożytności do XVI w. [-m] aron - bylina z rodziny obrazkowatych, o liściach strzałkowatych, kwiatach rozdzielnopłciowych, zebranych w kolbę, występująca w Europie i południowo-zachodniej Azji, obrazki plamiste [b-, m-, -u, -y] arsa - mocna sylaba w stopie [f-, m-, p-, -n] arsenin - arseniny: sole kwasów arsenawych, związki chemiczne otrzymywane z arszeniku, krystaliczne substancje trujące, używane do produkcji substancji owadobójczych i chwastobójczych oraz w farbiarstwie [-u, -y] artel - w Rosji i ZSRR zespół ludzi wspólnie pracujących na zasadzie umowy określającej udział każdego w pracy, zyskach i odpowiedzialności, spółdzielnia pracy [k-, -e, -i, -u] arui - (ndm) owca grzywiasta aryl - aryle: jednowartościowe grupy organiczne wywodzące się z węglowodorów aromatycznych, uboższe od nich o jeden atom wodoru [-e, -i, -u] asani - waszmość pani [p-, -ą, -e] asercja - 1. przekonanie, przeświadczenie towarzyszące sądom wydanym w odróżnieniu od pomyślanych 2. funkcja zdaniowa, w której występuje tylko jeden argument potwierdzający logiczność zdania assunta - ikon. przedstawienie Marii wniebowziętej, w koronie z gwiazd, z księżycem u stóp, gł. w sztuce gotyckiej, w sztuce włoskiej także scena wniebowzięcia NMP astazja - utrata zdolności stania, połączona zwykle z utratą zdolności chodzenia asura - w "Rigwedzie" przydomek przysługujący bogom, w późniejszej literaturze demon wrogi bóstwom, rzadziej ludziom aszyk - ludowy poeta w krajach wschodu [-a, -i, -u] at - waluta, 1/100 laotańskiego kipa [b-, d-, j-, k-, l-, ł-, m-, -a, -u, -y] atalia - palma brazylijska [b-] atonia - obniżenie lub brak napięcia mięśniowego, występujące przy uszkodzeniu rdzenia móżdżku, nerwów obwodowych, oraz w pląsawicy atonon - wyraz nieakcentowany (zwykle jednosylabowy, zaimek, słowo posiłkowe, przyimek) [-u, -y] atopia - choroba alergiczna, uwarunkowana dziedzicznie, przewlekła, z okresami remisji i nawrotów, np. astma alergiczna, gorączka sienna atrezja - wrodzona wada organizmu polegająca na niewytworzeniu się naturalnego otworu ciała (np. odbytu) bądź na niedrożności przewodu pokarmowego audyfon - przyrząd wzmacniający sygnał akustyczny, np. aparat słuchowy [-u, -y] austeria - osteria, gospoda, karczma, zajazd awal - poręczenie na wekslu lub czeku [n-, z-, -e, -u] awicenia - rozcięża, krzew morskich wybrzeży w strefie międzyzwrotnikowej, składnik zbiorowisk namorzynów azowy - barwniki azowe [b-, f-, g-, j-, o-, r-, w-, -m] azydek - sól kwasu azotowodorowego, mająca właściwości wybuchowe azynowy - azynowe barwniki, grupa barwników syntetycznych [-m] azyny - sześcioczłonowe związki heterocykliczne ażio - aggio, agio, nadwyżka kursu dewiz, papierów własnościowych, ponad ich wartość nominalną [-m] babina - 1.rolka, szpulka, cewka, bęben do nawijania drutu, nici, taśmy filmowej 2. zwój pociętego na wstęgi papieru, którego szerokość nie przekracza 1 średnicy zwoju, np. rolka taśmy papierowej używanej w maszynach do liczenia babon - kobieta, zwłaszcza otyła, brzydka lub złośliwa [-a, -y] baciar - batiar, w gwarze lwowskiej łobuz, ulicznik, spryciarz [-a, -u, -y, -z] baht - jednostka monetarna Tajlandii, równa 100 satangom [-a, -y] bajer - bogaty chłop, zwłaszcza niemiecki, zatrudniający robotników [-a, -y] balata - 1. drzewo z rodziny sączyńcowatych (Ameryka Płd.), zwięźla soczysta 2. substancja otrzymywana z soku tego drzewa, podobna do gutaperki, używana do wyrobu gumy do żucia i impregnacji pasów transmisyjnych balonet - zbiornik napełniony powietrzem, znajdujący się wewnątrz balonu na uwięzi lub sterowca, służący do utrzymywania odpowiedniego kształtu balonu lub sterowca [-u, -y] bancik - zdrobnienie od bant? [-a, -i, -u] bant - banta, rabant, wzmocnienie żagla bez liku, w postaci naszytego na żaglu wąskiego pasa płótna, służy do wzmocnienia najbardziej obciążonych części żagla i do zmniejszania ich wyciągania się [-a, -u, -y] bareż - materiał z cienkiej wełny i jedwabiu[-e, -u, -y] baria - jednostka ciśnienia równa 0,1 Pa barn - jednostka powierzchni stosowana w fizyce jądrowej [-u, -y] barwisty - marmur barwisty [-m] baryt - minerał, siarczek baru [-u, -y] basek - najniższa struna w smyczkowych instrumentach muzycznych, głównie w skrzypcach baskil - element oceny skoków końskich, praca głowy, szyi i kłębu podczas skoku [-a, -e, -i, -u] baskina - 1. rodzaj wydekoltowanego stanika bez rękawów, modnego we Francji w pierwszej połowie XVI w. 2. ozdobna, szeroka spódnica hiszpańska 3. baskinka baskinka - rozkoszowana lub rozcinana część stanika lub bluzki damskiej, doszyta w talii, sięgająca bioder baskwil - urządzenie zamykające skrzydło okna lub drzwi balkonowych, przez wysunięcie prętów wchodzących w futrynę, zasuwnica okienna [-a, -e, -i, -u] basteja - półokrągła budowla, wysunięta na zewnątrz linii umocnień, stanowiąca element fortyfikacji w XV w. bastyda - baszta wartownicza w ufortyfikowanych miastach średniowiecznych batiar - w gwarze lwowskiej łobuz, ulicznik, spryciarz, baciar [-a, -u, -y] batik - technika barwienia tkanin polegająca na pokrywaniu woskiem miejsc, które mają pozostać niezabarwione, także tkanina wykonana tą techniką [-i, -u] batolit - wielka masa skalna powstała pod wpływem zastygnięcia pod powierzchnią ziemi magmy, najczęściej granitowej [-u, -y] bazyt - skała zasadowa [-u, -y] baźka - zdrobnienie od bazia bebe - (ndm) niemowlę, bobas bebop - styl jazzowy lat czterdziestych XX w. [-u, -y] bechter - pancerz, kirys [-a, -u, -y] bedel - pedel, woźny w szkole [-a, -e, -i, -u] bekiesza - męskie okrycie wierzchnie, podszyte futrem, wcięte w talii i szamerowane na piersiach, w Polsce od czasów Batorego do poł. XIX w. bel - jednostka logarytmicznej miary stosunku energii lub mocy dwu sygnałów, stosowana głównie w akustyce i elektroakustyce do określania natężenia dźwięku [-a, -ą, -e, -ę, -g, -i, -l, -o, -u] belg - 1. koń ciężkiej, zimnokrwistej rasy wyhodowanej w Belgii, o maści kasztanowej lub gniadej, używany do transportu i prac w rolnictwie, brabanson 2. frank belgijski, moneta obiegowa w Belgii i w Kongo Belgijskim, belga [o-, -a, -ą, -ę, -i, -o, -u] bemit - minerał, wodorotlenek glinu, biały lub żółtawy, składnik boksytów [-u, -y] ber - jednoroczna roślina z rodziny traw, uprawiana w wielu krajach jako pokarm ludzi i zwierząt, czumiza [o-, -a, -ą, -d, -ę, -o, -s, -t, -u] berda - instrument muzyczny strunowy, szarpany (chordofon) używany w orkiestrach mandolinowych do wykonywania partii basowych berlina - dawny podróżny, resorowany pojazd konny z czterema lub dwoma miejscami siedzącymi, umieszczonymi w krytym, oszklonym nadwoziu, berlinka berso - bindaż, kryta aleja w ogrodach XVI-XVII w., zasklepiona półkolistą kratownicą podtrzymująca pnącza lub gałęzie drzew [-m] betaina - związek organiczny, metylowa pochodna aminokwasów, stosowana w medycynie bias - postawy i zachowania badacza, które nie będąc wynikiem jego świadomych zamierzeń naukowych stale obniżają wartość rezultatów jego pracy badawczej, podważają jego bezstronność, czyniąc go zależnym od wartości i intencji pozanaukowych [-u, -y] bibop - bebop [-u, -y] bidło - ruchoma część krosna służąca do dobijania wątku, prowadzenia czółenka oraz utrzymywania stałej gęstości osnowy [-m] biedaka - rzadziej: biedak lub biedaczka (rzeczownik odm. się w rodzaju żeńskim a. męskim) bielnica - grzybica wywołana przez drożdżaka bielnika białego, pleśniawki w jamie ustnej i pochwie, drożdżyce wałów paznokcia i paznokci biennium - okres dwuletni biga - wóz o dwóch kołach bez kozła, dwukółka bigiel - tylko w wyrażeniu: z biglem: z werwą, z zapałem bill - w USA i Wielkiej Brytanii projekt ustawy wniesiony do parlamentu [-e, -i, -u] bims - część szkieletu statku w postaci poprzecznej belki wiążącej boki statku oraz podtrzymującej i usztywniającej pokład, pokładnik [-u, -y] binda - szpagat, którym introligator zszywa książkę lub dawniej jedwabna opaska na głowę [-ż] bindaż - berso, kryta aleja w ogrodach XVI-XVII w., zasklepiona półkolistą kratownicą podtrzymująca pnącza lub gałęzie drzew [-a, -e, -u, -y] biom - zbiorowisko organizmów roślinnych i zwierzęcych zamieszkujących większy, zróżnicowany ekologicznie obszar, np. tundra, sawanna, tajga [-u, -y] bios - rodzaj witaminy, mieszanina substancji biologicznie czynnych powodująca wzrost drożdży i sprzyjająca ich rozmnażaniu się [-u, -y] bioza - biozy: związki organiczne złożone z dwóch cząsteczek monosacharydów, spotykane w przyrodzie jako cukier mleczny, słodowy i trzcinowy, disacharydy birema - starożytny okręt morski o dwóch rzędach wioseł z każdej burty blach - przestarz. miejsce, w którym się bieli tkaniny, przędzę itp. [-u, -y] blech - miejsce, gdzie się bieli wosk, płótno [-u, -y] blik - w malarstwie grubo nałożona farba lub refleks świetlny w fotografii [-i, -u] bławy - blado-modry, modrawy [o-, -m] bocznia - Bocznia piłkowana, roślina stosowana do leczenia prostaty [-k] bodega - piwnica winiarska, winiarnia, także: portowy magazyn składowy bojka - mała boja bonet - 1. nakrycie głowy, rodzaj beretu czy czapki bez daszka, popularny w średniowieczu 2. ozdobny czepek z miękkiej tkaniny noszony przez kobiety w XVIII w. [-u, -y] bongo - antylopa z rodziny krętorogich, występuje w środkowej Afryce [-m] bonia - bud. a) rowek utworzony w murze między ściętymi pod kątem lub oprofilowanymi krawędziami ciosów kamiennych lub płyt okładzinowych b) rowek wyżłobiony w tynku imitujący spojenie ciosów kamiennych, płyt itp. bonito - ryba z rodziny makrelowatych o barwie metalicznoniebieskiej, z licznymi ciemnymi prążkami, występuje w morzach Czarnym i Śródziemnym oraz w Oceanie Atlantyckim, pelamida [-m] bont - poprzeczna, zwykle metalowa listewka na gryfie niektórych instrumentów strunowych, na której opiera się naciskana palcami struna, co ułatwia uzyskanie czystego brzmienia, próg [-u, -y] bora - zimny, suchy, gwałtowny wiatr opadający, wiejący głównie zimą wzdłuż zachodniego wybrzeża Adriatyku [o-, -n] borg - przestarzale kredyt [-i, -u] bornaski - bornaska choroba: zakaźna choroba wirusowa, głównie koni [-e, -m] bornica - bornica gąsieniczna, pożyteczna muchówka z rodziny rączycowatych, pasożyt larw szkodliwych owadów leśnych bornit - minerał siarczek miedzi i żelaza o barwie miedzianoczerwonej z pstrymi nalotami na powierzchni, bogata ruda miedzi [-u, -y] borny - awierający pierwiastek chemiczny bor [z-, -m] boruta - górówka boruta, gatunek motyla brabanson - koń ciężkiej, zimnokrwistej rasy wyhodowanej w Belgii, o maści kasztanowej lub gniadej, używany do transportu i prac w rolnictwie, Belg [-a, -y] bracki - przymiotnik od miasta Brack [-e, -m] braha - wywar pozostały po pędzeniu wódki, służący za pokarm dla trzody i bydła bras - lina biegnąca od końca rei do rufy statku, służąca do manewrowania żaglami w płaszczyźnie poziomej, gara [-u, -y] brawować - 1. nadrabiać miną, zuchować, udawać śmiałka 2. lekceważyć brechać - mówić dużo, a bez sensu, pleść brek - 1. odkryty czterokołowy, resorowany pojazd konny, z bocznymi ławkami, mieszczący do 10 osób 2. rodzaj budki przy krótszej ścianie towarowego wagonu kolejowego, przeznaczonej dla hamującego pociąg [-i, -u] brezylka - rodzaj drzew brazylijskich brosma - ryba z rodziny dorszowatych, długość do 1 m, żywi się głównie skorupiakami, występuje w głębinach pn. Atlantyku bruki - minerał, odmiana polimorficzna dwutlenku tytanu, stosowany do produkcji specjalnych stali [-u, -y] brus - 1. kamień szlifierski z drobnoziarnistego piaskowca, toczydło 2. grube drewno budulcowe, z lekka opiłowane [o-, -a, -y] bryt - 1. pas tkaniny lub klin, z których zszywa się spódnicę, dół płaszcza, itp. 2. pas płótna żaglowego [-u, -y] bufa - wypukłość utworzona z pasa tkaniny, zmarszczonej zwykle na obu brzegach, a luźno puszczonej w środku bufka - zdrobnienie od bufa buggy - (ndm) mały samochód o zaniedbanym wyglądzie, ale z nowoczesnym silnikiem, wygodnymi siedzeniami etc. bukal - dawny rodzaj pucharu [-a, -e, -i, -u] bukiew - owoce, nasienie buka buks - buksa, rura żelazna dopasowana do końca osi i wbita w piastę, nasada [-a, -ą, -ę, -o, -u, -y] buksa - buks bulina - dodatkowa linka na jachcie, zazwyczaj przy foku, za pomocą której można przywiązać róg żagla do want bunda - burka, opończa, burnus bundz - masa serowa uzyskiwana z mleka owczego, czasem z dodatkiem krowiego, formowana w duże bryły, po obeschnięciu przerabiana na bryndzę [-e, -u] bureta - nieregularna przędza odpadowa, jedwabna, także materiał z tej przędzy buza - wschodni napój orzeźwiający, rodzaj kwasu sporządzanego z mąki owsianej lub prosa byss - rodzaj cienkiej, kosztownej tkaniny lnianej albo bawełnianej, wyrabianej w starożytności na szaty dla dygnitarzy [-u, -y] bzygi - rodzina dość dużych muchówek, podobnych do pszczół caatinga - catinga, suchy las złożony z palm i sukulentów, występuje w Gujanie i Brazylii caf - koszty załadunku i przewozu, cif [-u, -y] cajg - mocna tkanina bawełniana [-i, -u] calec - twardy grunt znajdujący się pod warstwą orną gleby, calizna calszy - stopień wyższy od cały [-m] camp - 1.wypoczynkowy obóz dziecięcy lub młodzieżowy, zwłaszcza w krajach anglosaskich 2.utwór tak banalny, mierny, albo przestarzały, przebrzmiały, że właśnie przez swą nieudolność i tandetność artystyczną uważany jest za zabawny i dowcipny [-u, -y] candida - współczesny krój pisma drukarskiego (rodzaj antykwy) oparty na klasycznych wzorach pisma capina - narzędzie ręczne w kształcie stalowego dziobu zakończonego kolcem i osadzonego na trzonku, używane głównie w górach, np. do przesuwania drewna, skublica catechu - (ndm) katechu, wyciąg wodny z drewna i kory niektórych gatunków akacji rosnących w Indiach, używany jako garbnik i zaprawa farbiarska catinga - suchy las złożony z palm i sukulentów, występuje w Gujanie i Brazylii cedi - (ndm) jednostka monetarna Ghany, równa 100 pesewa cedrat - cytron, gatunek należący do owoców cytrusowych, pochodzi z Indii, uprawiany w basenie Morza Śródziemnego [-u, -y] cedrówka - 1. cedrzyk, drzewo rosnące w wielu gatunkach w Azji 2. drewno tego drzewa cedrzyk - 1. cedrówka, drzewo rosnące w wielu gatunkach w Azji 2. drewno tego drzewa [-a, -i, -u] ceduła - 1. publikowany codziennie urzędowy wykaz kursu walut, dewiz, papierów wartościowych lub cen towarów będących przedmiotem transakcji giełdowych 2. spis przedmiotów przesyłanych statkiem, pocztą itp. 3. raport dzienny obsługi pociągu lub tramwaju z odbytego kursu, wypisany na specjalnym blankiecie 4. dawniej a) zlecenie na piśmie b) dopisek w liście umieszczany po podpisie cedzidło - nucza, filtr o działaniu okresowym, otwarty lub zamknięty zbiornik z dnem sitowym, pokrytym tkaniną filtracyjną [-m] cefal - ryba z rodziny o tej samej nazwie, obejmującej wiele gatunków, żyjąca w przybrzeżnej strefie wielu mórz [-a, -e, -i, -u] cefeida - przedstawicielka gwiazd zmieniających jasność wskutek okresowych pulsacji cek - rysy włoskowate w szkliwie kafli i płytek ceramicznych [i-, -i, -u] celestyn - minerał, siarczan strontu [-a, -i, -u, -y] celoma - jama w mezodermie zarodka kręgowców i wielu bezkręgowców, której pochodnymi są u ssaków jamy opłucnej, jama osierdzia i otrzewnej celta - mocna, nieprzemakalna tkanina używana do produkcji namiotów, peleryn, plandek cenar - cynar, rodzaj tańca, gry, zabawy w średniowiecznej Polsce [-a, -y] cereus - otąg, kaktus o płożących się, pnących lub wzniesionych, często drzewiastych pędach z wiązkami kolców, występuje w Andach, Meksyku czy w Kalifornii [-a, -y] cermet - cermetal [-u, -y] cermetal - cermet, spiek ceramiczno-metalowy, tworzywo odporne na działanie wysokich temperatur i korozję [-e, -i, -u] cerwid - cerwidy: rodzina zwierząt przeżuwających, pełnorogich, do których należą m. in. jelenie, sarny, łosie, daniele, renifery [-a, -y] cetan - węglowodór nasycony, o łańcuchu prostym, składnik ropy naftowej, stosowany jako paliwo wzorcowe do określenia zdolności zapłonowej olejów napędowych w silnikach spalinowych o zapłonie samoczynnym, przymiotnik cetanowy [-u, -y] cetyna - ścięte, obłamane lub opadłe świeże gałązki drzew iglastych, zwłaszcza świerku cewiarka - maszyna służąca do cewienia, przewijarka cewicki - dotyczący Cewic, miasta gminnego w województwie zachodniopomorskim [-e, -m] cewić - przewijać przędzę wątkową, np. z motków na cewki mieszczące się w czółenkach tkackich ceza - sieć do połowu ryb [-l, -r] chandra - drobne, najczęściej promieniście zbudowane, kuliste skupienie krzemianów krystalicznych, występujące w meteorytach kamiennych chebd - odmiana bzu [-u, -y] checza - chata kaszubska chedyw - kedyw, dziedziczny tytuł władców Egiptu, w latach 1867 - 1914 [-a, -i, -y] chiasm - symetryczny układ krzyżowy 2 paralelnych zdań, zestawionych tak, że kolejność części jednego zdania stanowi odwrócenie kolejności części drugiego zdania (wg wzoru AB BA);[-u, -y] china - porcelana chine - (ndm) mieniąca się tkanina bawełniana, wełniana lub jedwabna, o osnowie zadrukowanej przed tkaniem, z wzorami o zamazanych konturach chinon - przedstawiciel grupy związków chemicznych [-u, -y] chna - barwnik do włosów choany - (ndm) w anatomii nozdrza tylne choja - przestarzale drzewo iglaste, zwłaszcza sosna, choina [-k, -r] chromit - minerał z grupy spineli, tlenek żelaza i chromu, o czarnym, metalicznym połysku [-u, -y] cibora - bagienna roślina z rodziny turzycowatych, o pełnej, trójgraniastej łodydze i kwiatach zebranych w kłosy lub wiechy cięgno - giętka cześć maszyny, np. pas napędowy, łańcuch, używana na przykład w specjalnych przekładniach i kolejach linowych [ś-, -m] ciosa - ryba z rodziny karpiowatych [o-, ś-, w-, -ć, -j, -k, -ł, -m, -ń] cista - 1. w starożytnej Grecji kosz wiklinowy z stożkowym przykryciem 2. w starożytnych Etrurii i Rzymie ozdobna metalowa puszka na przybory toaletowe citta - miasto, początkowy wyraz z nazwy wielu miast włoskich ciukać - rąbać, uderzyć czymś ostrym ciupas - odsyłanie więźniów pod strażą [-u, -y] clown - szkło krzemowo-potasowe zawierające cynk lub bor, stosowane do wyrobu achromatycznych układów optycznych [-u, -y] colon - jednostka monetarna Kostaryki i Salwadoru [-a, -y] cornish - kornwalijska rasa kur mięsnych [-a, -e, -u, -y] cuch - odór, zaduch [-a, -ą, -ę, -o, -u, -y] cucha - gunia, czuha, rodzaj luźnej kurty z wełnianego samodziału, ozdobionej haftem, noszonej przez górali cybet - wydzielina gruczołów przyodbytowych cyweta, stosowana w przemyśle perfumeryjnym cybeta - 1. cyweta 2. futro ze skórek cywet [-a, -ą, -ę, -o, -u, -y] cybeta - afrykańskie zwierzę drapieżne z rodziny łasz cycero - jednostka długości w układzie wielkości drukarskich równa dwunastu punktom typograficznym (ok. 4,5 mm) b) stopień pisma równy dwunastu punktom typograficznym (od pierwszego wydania drukiem listów Cycerona w XV w.) [-m] cykata - 1. kandyzowane skórki cytronu, produkowane głównie we Włoszech 2. smażone w miodzie lub w cukrze skórki melona, pomarańczy, cytryny, itp. cyma - profil w kształcie s cynar - cenar, rodzaj tańca, gry, zabawy w średniowiecznej Polsce [-a, -y] cynia - roślina z rodziny astrowatych [-n] cynki - minerał, tlenek cynku, o barwie pomarańczowożółtej lub ciemnoczerwonej i diamentowym połysku, w większych skupieniach wykorzystywany jako ruda cynku [-u, -y] cyrla - polana górska powstała po wycięciu lasu cyryl - w wyrażeniu: cym cyrym cym cytata - enzym powstający przy kiełkowaniu ziaren jęczmienia w słodowni, rozpuszczający hemicelulozę błon komórkowych cytaza - enzym powstający przy kiełkowaniu ziaren jęczmienia w słodowni, rozpuszczający hemicelulozę błon komórkowych cytron - drzewo lub krzew z rodziny rutowatych o wiecznie zielonych liściach, białych kwiatach i dużych żółtych owocach w grubej aromatycznej skórce [-u, -y] czadnia - wylot pieca hutniczego z urządzeniem do chwytania gazów czadra - czador, ubranie kobiet muzułmańskich, osłaniające całą postać, z otworami na oczy czan - (ndm) chińska odmiana buddyzmu zen czanki - drążki metalowe u munsztuka końskiego czausz - goniec, poseł turecki [-a, -e, -u, -y] czermień - czermień błotna: trująca bylina o pełzających pnączach, sercowatych liściach i kolbowatych kwiatostanach otoczonych białą pochwą czert - osadowa skała krzemionkowa pochodzenia chemicznego lub biochemicznego, składająca się z chalcedonu, stosowana w budownictwie oraz na kamienie młyńskie [-a, -ą, -ę, -o, -u, -y] czerta - dawny sposób polowania na dziki z nagonką czerwik - zdrobnienie od czerw [-a, -i, -u] czeta - przestarz. w Serbii oddział wojska złożony ze stu ludzi czochrać - czochać się, zwykle o zwierzętach: trzeć się, ocierać się o coś czuha - gunia, cucha, rodzaj luźnej kurty z wełnianego samodziału, ozdobionej haftem, noszonej przez górali czumiza - jednoroczna roślina z rodziny traw, uprawiana w wielu krajach jako pokarm ludzi i zwierząt, ber czynele - instrument perkusyjny o nieokreślonej wysokości brzmienia, składający się zwykle z dwóch talerzy, najczęściej uderzających o siebie, talerze, żele, zele [-m] ćela - kobieta-uczennica w indyjskiej aśramie ćwikać - smagać, ciąć, chlastać dagoba - typ budowli kultowej, rodzaj monumentalnego relikwiarza buddyjskiego, występujący na wyspie Cejlon, odpowiednik indyjskiej stupy, głównie z cegły o różnych kształtach czaszy z bogatą rzeźbiarską dekoracją, zwieńczenie w formie iglicy dajka - żyła skał magmowych przecinająca skały starsze niezgodnie z ich warstwowaniem dajna - litewska pieśń ludowa, przedstawiająca wydarzenia i sytuacje z codziennego życia ludu dalba - drewniany pal do cumowania statków dao - tao: w chińskiej filozofii klasycznej a) w taoizmie: ład kosmiczny, zbiór praw rządzących przyrodą wraz ze społeczeństwem jako jej częścią b) w konfucjanizmie metoda działania, postępowania sprawiedliwego, zgodnego z normami etycznymi darda - 1. dawna broń w kształcie włóczni 2. żądło, w przenośni: strzała satyry dart - sportowa odmiana gry w strzałki [-a, -ą, -e, -o, -y] datura - silnie trująca roślina jednoroczna z rodziny psiankowatych, stosowana w lecznictwie, bieluń dziędzierzawa debarka - wyładunek towaru ze statku wodnego? debl - debel [-a, -e, -i, -u] debra - debrza, mały wąwóz wypłukany przez wodę, parów, jar debrza - debra, mały wąwóz wypłukany przez wodę, parów, jar deck - magnetofon lub gramofon bez wzmacniacza [-a, -i, -u] decyl - pojecie z dziedziny rachunku prawdopodobieństwa, parametr charakteryzujący rozkład zmiennej losowej [-a, -e, -i -u] deisis - (ndm) scena symboliczna przedstawiająca tronującego Chrystusa w otoczeniu Marii i św. Jana Ewangelisty (w ikonografii zach.) lub św. Jana Chrzciciela (w ikonografii wschodniej), często w kompozycjach sądu ostatecznego, w sztuce ruskiej samodzielny motyw w środkowej części ikonostasu dekal - kalka ceramiczna, specjalny papier nasycony mieszaniną ałunu, tragantu i związków aluminium, na którym rysowane są obrazy, ornamenty przeznaczone do przeniesienia na powierzchnię wyrobu ceramicznego [-e, -i, -u] delft - użytkowy lub dekoracyjny wyrób z fajansu wykonywany w XVII-XVIII wieku w holenderskim mieście Delft [-u, -y] demodekoza - choroba pasożytnicza różnych gatunków zwierząt, zwłaszcza ssaków domowych i człowieka, wywołana przez nużeńca, nużyca denga - ostra wirusowa choroba zakaźna występująca w krajach tropikalnych i subtropikalnych, przenoszona przez komary, objawiająca się napadami gorączki, bólami głowy, stawów, mięśni i gałek ocznych oraz wysypką denier - jednostka miary grubości włókien lub przędzy denim - mocna tkanina bawełniana o splocie rządkowym, używana m. in. na kombinezony [-u, -y] denimowy - wykonany z denimu [-m] denniak - spodni plaster w wydobywanej warstwie rudy żelaznej 2. guz powstający przy zapaleniach w stawach [-a, -i, -u] dentalny - spółgłoski dentalne = spółgłoski zębowe [-m] derik - derrik, żuraw masztowy (przenośny, obrotowy z wysięgnikiem) [-a, -i, -u] derrik - derik, żuraw masztowy (przenośny, obrotowy z wysięgnikiem) [-a, -i, -u] detto - (ndm) ditto: to samo, jak wyżej dewa - indyjska nazwa bogów wedyjskich, uosabiających głównie siły przyrody, , istoty nadludzkie rodzaju męskiego związane ze stworzeniem świata i utrzymaniem harmonii kosmicznej, w mazdaizmie duchy złe dęga - sztaba u wierzei diada - grupa dwóch bitów ( 00, 01, 10, 11) w modulacji czterofazowej kodowana częstotliwością jednego z czterech poziomów fazy. diapir - wysad, struktura tektoniczna stanowiąca plastyczne jądro antykliny (zwykle soli lub iłów) przebijająca się przez młodsze, sztywniejsze skały nakładu [-a, -u, -y,] diastea - krótka przerwa w sedymentacji osadu, spowodowana rozmyciem osadu głównie przez prądy denne (inaczej: diastem a. diastema) diastem - krótka przerwa w sedymentacji osadu, spowodowana rozmyciem osadu głównie przez prądy denne (inaczej: diastema a. diastea) [-a, -ą, -ę, -o, -u, -y] diastema - krótka przerwa w sedymentacji osadu, spowodowana rozmyciem osadu głównie przez prądy denne (inaczej: diastem a. diastea) diastola - w metryce antycznej: wydłużenie krótkiej samogłoski, występujące pod wpływem wzorca metrycznego diateza - osobnicza skłonność do zapadania na określone choroby, powstająca wskutek dziedzicznej, wrodzonej lub nabytej niewydolności pewnych mechanizmów fizjologicznych mechanizmu, skaza dieny - nienasycone węglowodory alifatyczne lub alicykliczne zawierające 2 wiązania podwójne, najważniejsze są łańcuchowe dieny sprzężone mające wiązania podwójne przedzielone jednym wiązaniem pojedynczym diera - starogrecka galera o dwóch rzędach wioseł dieto - (ndm) detto: to samo, jak wyżej dikka - podium w meczecie dla czytającego Koran, zwykle umieszczone na znacznej wysokości, wsparte na kolumnach dilijka - mieszkanka Dili, stolicy Timoru Wschodniego dionina - pochodna morfiny o właściwościach przeciwbólowych i przeciwkaszlowych, stosowana głównie w napadach kaszlu, krztuścu, ostrych bólach w jamie brzusznej dioryt - magmowa skała głębinowa o strukturze ziarnistej, barwy szarej, składająca się z plagioklazu i amfibolu, używana jako materiał dekoracyjny, budowlany i drogowy [-u, -y] dirka - element olinowania ruchomego, lina podtrzymująca bom gafla żaglowego, biegnąca od noku bomu na ukos do górnej części masztu disy - mit. germ. żeńskie bóstwa opiekuńcze pokrewne nornom, również demony śmierci, wojny i zniszczenia, wegetacji i płodności, idisy [i-] diugoń - roślinożerny ssak morski z rzędu syren, o ciele wrzecionowatym, występuje w strefie przybrzeżnej Oceanu Indyjskiego dizeza - recytatorka, zwłaszcza recytująca teksty do muzyki dłonica - rękawica ochronna bezpalcowa dna - skaza moczanowa, choroba dodo - (ndm) duży, nielotny ptak o ciemnopopielatym upierzeniu, z wymarłej rodziny drontów, który jeszcze w XVII w. zamieszkiwał wyspę Mauritius dojo - (ndm) 1. pomieszczenie, w którym ćwiczy się karate 2. w przeszłości wydzielone miejsce w świątyni buddyjskiej przeznaczone w sektach zen na grupowe praktyki medytacyjne [-m] dolot - zbliżenie się statku powietrznego do określonego punktu na powierzchni ziemi lub do innego statku znajdującego się w przestrzeni, końcowy fragment lotu, dolecenie [-u, -y] donatywa - moneta, zwykle złota, bita ozdobnymi stemplami, specjalnie jako dar dla władcy lub innej znakomitej osoby, w Polsce w XVI - XVII w. dong - jednostka monetarna Wietnamu, równa 100 chao [-a, -i, -u] donżon - stołp, obronna wieża lub baszta, budowana w średniowieczu wewnątrz zamku, skarbiec i ostatni punkt oporu [-u, -y] dopasać - dopasać się, dopaść się: najeść się dójka - 1. dojarka 2. a) brodawka sutkowa u zwierząt dojnych b) krowa (owca) dająca mleko dragma - drachma, dawna srebrna moneta grecka dranica - bud. deseczka wyrobiona ręcznie z wyrzynków drewna iglastego, przeznaczona m. in. do krycia dachów dranka - bud. dranica drojet - tkanina złożona z wełny i jedwabiu [-u, -y] duby - pierwiastek, otrzymywany sztucznie [-u, -y] dudu - ani dudu = ani w ząb [-ś] duga - duha, drewniany kabłąk, fragment uprzęży koni huculskich duha - duga, drewniany kabłąk, fragment uprzęży koni huculskich dulczeć - a) trudzić się, ślęczeć nad czymś b) przebywać gdzieś z konieczności dulczyć - dulczeć dunit - magmowa skała głębinowa składająca się głównie z oliwinu z domieszką chromitu, piroksenu i magnetytu, rzadka, stosowana jako materiał ogniotrwały [-u, -y] dupla - podwójny podatek durra - roślina z rodziny wiechlinowatych, uprawiana w Afryce, Indiach, Afganistanie, Japonii i Ameryce jako roślina zbożowa, sorgo murzyńskie dwoina - rodzaj wyprawionej skóry dylica - podłożnica, podstawka kamienna lub drewniana pod wieńcem w krajniku porządku doryckiego dylować - układać coś z dylów lub wykładać dylami dymensja - wymiar, rozmiar czegoś, wielkość, odstęp dyn - symbol jednostki siły: dyny [- a, -ą, -ę, -i, -o, -y] dynar - 1. dinar, złota moneta arabska, potem jednostka monetarna w wielu krajach 2. starorzymska moneta srebrna, w średniowieczu podstawowa moneta w wielu krajach europejskich [-a, -y] dynoda - katoda wtórna, z której emisja elektronów zachodzi pod wpływem padających na nią elektronów dyptyk - dyptych, 1. dwie tabliczki połączone zawiasami, zamykające się jak książka, zwykle prostokątne, przeznaczone w starożytności do pisania na wewnętrznych, pokrytych woskiem ściankach 2. utwór literacki składający się z dwóch części połączonych tematycznie 3. a) dwuskrzydłowy ołtarzyk przenośny, z kości słoniowej lub szlachetnego metalu zdobiony wewnątrz scenami ze Starego i Nowego Testamentu b) nastawa ołtarzowa (szczególnie w ołtarzach średniowiecznych)składająca się z dwóch ruchomych skrzydeł, podzielonych zwykle na części (kwatery) [-i, -u] dyro - dyrektor szkoły w gwarze uczniowskiej [-m] dyscypuł - uczeń [-a, -y] dysforia - reagowanie złością, rozdrażnieniem lub agresją na stosunkowo błahe lub wręcz nieadekwatne bodźce, przeciwieństwo euforii dyska - karta o dziesięciu oczkach dystych - dyptyk [-u, -y] dyteizm - doktryna przyjmująca istnienie w bogu dwóch natur i dwóch osób [-u, -y] dywicki - przymiotnik od miejscowości Dywizy [-e, -m] dyza - dysza dyzunici - wyznawcy prawosławia, którzy nie przystąpili do Unii Brzeskiej [-e] dzeta - litera greckiego alfabetu dziamać - jeść coś niechętnie dziczy - przymiotnik od dzik [-m] dziwer - falisty deseń na lufach strzelb ze stali damasceńskiej, powstały przez skręcanie i skuwanie w ogniu wokół drążka drutów z miękkiej i twardej stali [-u, -y] dżaz - jazz [-u, -y] dżemper - rodzaj swetra wkładanego przez głowę [-a, -y] dżet - 1. drobne, smolistoczarne paciorki z gagatu 2. twarda, czarna odmiana lignitu [-u, -y] eblis - iblis, muzułmański szatan, zły duch [-a, -y] ecu - (ndm) jednostka monetarna używana w krajach EWG edeński - przymiotnik od Eden [-e, -m] efedra - przęśl, roślina z rodziny przęślowatych, gęsto rozgałęziony krzew występujący w Eurazji i Ameryce w środowisku stepowym i półpustynnym, zawiera w zielonych gałązkach alkaloid efedrynę efuzja - wylanie, rozlanie się np. magmy, lawy, także przestarzale wylew uczuć efuzyjny - dotyczący efuzji [-m] efuzywny - skały efuzywne, skały pochodzenia wulkanicznego, skały wylewne [-m] egal - (ndm) podobny, taki sam, jednakowy, równy, obojętny [r-] egestia - wydzielanie, wydalanie egreta - ptak z rodziny czapli, o śnieżnobiałym upierzeniu z długimi, ozdobnymi piórami wyrastającymi na barkach i na grzbiecie, czapla biała 2. ozdobne, długie i delikatne pióra wyrastające w okresie godowym na grzbiecie niektórych gatunków czapli 3. pęk piór ułożonych wachlarzowato lub jego imitacja z metalu i drogich kamieni, zdobiący wysokie fryzury lub nakrycia kobiet, zwłaszcza w XVIII w. egzema - wypiętrzenie skał soli w wyżej leżące, młodsze utwory [-u, -y] egzul - wygnaniec, banita [-a, -e, -u] egzyna - zewnętrzna warstwa błony komórkowej ziarna pyłku kwiatowego eklipsa - zaćmienie (słońca, księżyca) ekrazyt - materiał wybuchowy o właściwościach kruszących, zawiera głównie kwas pikrynowy, stosowany dawniej do celów wojskowych [-u, -y] ekstaza - rozciągnięcie, rozszerzenie (np. jamy ciała, oskrzeli, naczyń) wydłużenie (np. krótkiej samogłoski) elastyna - białko z grupy skleroproteidów, wchodzące w skład włókien sprężystych tkanki łącznej, nadające elastyczność ścięgnom i wiązadłom elityzm - a) pogląd, wedle którego społeczeństwo jest zawsze (nawet w demokracji) rządzone przez mniejszość (elitę), która decyduje o losach całego społeczeństwa i koncentruje W odpowiedzi władzę w swoich rękach b) pogląd głoszący słuszność, a nawet potrzebę wyodrębniania w społeczeństwie elit rządzących, obdarzonych wyjątkowymi uprawnieniami, przeciwieństwo egalitaryzmu [-u, -y] elka - elki: skórki z tchórza, fretki lub tchórzofretki, także: futro z tych skór [b-, c-, l-, ż-] elogium - 1. w starożytnym Rzymie napis pochwalny umieszczany na wizerunkach przodków, pomnikach, darach wotywnych 2. w czasach nowszych: mowa pochwalna emka - rozmiar odzieży „M” empi - (ndm) pistolet maszynowy [-k] emski - sól emska, od miasta Ems w Niemczech [-e, -m] enacja - patologiczne wyrostki w formie małych listków, powstające niekiedy na dolnej stronie liści, wskutek porażenia przez wirusy enat - krewny w linii żeńskiej [d-, m-, s-, -a, -y] enbu - (ndm) w karate walka choreograficznie ułożona enema - lewatywa enolog - specjalista w dziedzinie enologii [f-, p-, -a, -i, -u] enologia - nauka o produkcji, pielęgnacji i rodzajach wina [f-, g-, h-, m-, p-] entaza - lekkie wybrzuszenie trzonu całej kolumny, występujące nieco poniżej środka jej długości, stosowane już w staroż. dla uniknięcia złudzenia wklęśnięcia kolumny prostej eolit - najprymitywniejsze narzędzie krzemienne, z lekka tylko poddane obróbce [n-, z-, -u, -y] eozyna - syntetyczny czerwony barwnik z grupy barwników ksantenowych, stosowany m. in. do barwienia papieru, kosmetyków, preparatów mikroskopowych, jako wskaźnik w analizie chemicznej epidian - nazwa handlowa produkowanych w Polsce żywic epoksydowych oraz klejów opartych na tych żywicach [-u, -y] epoda - lit. a) w poezji starogreckiej - strofa, dystych jambiczny, o drugim wersie krótszym b) w starogreckiej liryce chóralnej: końcowa zwrotka w triadzie stroficznej następująca po strofie i antystrofie i odmiennie od nich zbudowana erb - pierwiastek chemiczny, l. atomowa 68, z grupy lantanowców [h-, t-, -u, -y] ergatyw - w niektórych językach przypadek zależny, wyrażający zwykle sprawcę lub narzędzie czynności [-u, -y] ersted - jednostka natężenia pola magnetycznego [-a, -y] erystyka - sztuka prowadzenia sporów, dyskutowania, obalania argumentów przeciwnika i przekonywania o słuszności własnych tez, uprawiana głównie w starożytnej Grecji przez sofistów, odnowiona w XIX w. przez A. Schopenhauera eseryna - alkaloid, występuje w nasionach bobotrutki kalabarskiej, poraża zwoje autonomiczne układu nerwowego, stosowany w leczeniu jaskry esica - u człowieka i małp człekokształtnych: esowato wygięty końcowy odcinek okrężnicy esidrex - farmakologoczny termin, hydrochlorotiazyd, syntetyczny preparat farmaceutyczny, o właściwościach moczopędnych, stosowany głównie w obrzękach pochodzenia sercowego i nerkowego esman - esesman [d-, -a, -i, -y] espada - matador esparto - halfa, alfa, śródziemnomorski gatunek ostnicy, wieloletnia trawa dostarczająca włókna do wyrobu papieru, plecionek [-m] estopel - zasada, wg której państwo nie może zanegować istnienia faktów lub praw, jeśli uprzednio wyciągnęło z nich korzyści estron - żeński hormon płciowy [-u, -y] etnonim - wyraz będący nazwą narodu, plemienia (np. Włosi, Kurdowie, Kurpie) [-u, -y] eumenidy - erynie, w mitologii greckiej nieubłagane i znienawidzone boginki kary i pomsty za zbrodnie ewa - potocznie o każdej kobiecie [c-, d-, l-, m-, r-] ewaporat - skała osadowapochodzenia chemicznego, powstała przez wytrącanie się i osadzanie się związków mineralnych wskutek parowania mórz i słonych jezior [-u, -y] ewe - (ndm) grupa plemion ludów sudańskich [l-] eworsja - drążenie dna rzecznego przez obracające się okruchy skalne fabianizm - doktryna polityczna socjalistów brytyjskich [-u, -y] facja - 1. najniższa jednostka w systematyce fitosocjologicznej, ustalona na podstawie ilościowego występowania w danym zespole jakiegoś gatunku lub formy życiowej rośliny 2. sposób wykształcenia formacji geologicznej, zespół cech litologicznych i paleontologicznych odróżniający osady utworzone w tym samym czasie, lecz w odmiennych warunkach [-t] facyt - suma, wynik obliczenia [-u, -y] fado - (ndm) portugalska, melancholijna pieśń ludowa, także taniec faena - końcowa faza ataków matadora (za pomocą szpady i mulety) prowadząca do zabicia byka faeton - 1. typ powozu 2. typ nadwozia [-a, -u, -y] fagina - trujący alkaloid występujący w nasionach buku fagocyt - komórka organizmu mająca zdolność pochłaniania różnych mikroskopijnych ciał stałych, np. bakterii, komórka żerna [-u, -y] fakcja - a) partia, stronnictwo, koteria b) spisek, zmowa falc - 1. a) pasek papierowy lub płócienny łączący okładkę książki z wyklejką b) pasek papieru wklejony do książki w miejsce brakującej kartki c) zagięcie zadrukowanego arkusza papieru przy falcowaniu 2. a) spojenie dwóch arkuszy blachy, przez zawiniecie brzegu jednego arkusza w drugi b) nacięcie w drewnie lub kamieniu, wpust c) narzędzie do ścinania skór w celu nadania im odpowiedniej grubości [-e, -u] falcować - 1. składać zadrukowane arkusze papieru w format książki, gazety 2. a) łączyć dwa arkusze blachy na falc b) łączyć kawałki drewna, kamienia na wpust c) ścinać skórę w celu nadania jej odpowiedniej grubości [s-] faleń - cienka linka służąca do cumowania bądź holowania łodzi faleza - klif, rodzaj urwistego wybrzeża falka - rodzaj kostki brukowej? fals - felc, spojenie blachy na dachach przez zawinięcie brzegu niższej w zagięcie wyższej [-a, -u, -y] farfura - fajans fas - wielka beczka piwa [-a, -ą, -ę, -o, -u, -y] fasolnik - lobia [-a, -i, -u] fatsja - roślina z rodziny araliowatych, hodowana jako roślina doniczkowa fazenda - 1. plantacja kawy w Brazylii 2. dom na takiej plantacji fazender - właściciel fazendy [-a, -y] fazować - ścinać ukośnie lub półokrągło krawędzie niektórych przedmiotów, przym. fazowanie feblik - skłonność, słabości, sympatia do kogoś [-a, -i, -u] fecie - (ndm) z łaciny: zrobił, uczynił, wykonał, podpis na dziełach sztuki feddan - miara powierzchni ziemi w Egipcie i Syrii [-a, -y] fejhoa - wiecznie zielone małe drzewko z Ameryki Płd. felc - 1. fals, spojenie blachy na dachach przez zawinięcie brzegu niższej w zagięcie wyższej 2. wycięcie wzdłuż najdłuższej krawędzi elementów ościeżnicy lub krosna, także krawędzi ramiaka, wrąb 3. rowek wycięty w bocznej krawędzi niektórych wyrobów z drewna, kamienia itp., np. w deszczułkach posadzkowych, służący do ich łączenia, wpust [-e, -u] fernambuk - drewno, bardzo twarde, z rodzaju brezylka [-i, -u] ferrocen - dwucyklopentadienylożelazo, żelazoorganiczny związek kompleksowy z grupy metalocenów, w którym atom żelaza znajduje się pomiędzy dwoma pierścieniami cyklopetntodienylowymi, brązowopomarańczowe kryształy, środek przeciwstukowy [-u, -y] feruła - instrument do karania cielesnego dzieci, głównie do bicia po rękach fest - 1. a) krzepki silny b) w użyciu przysłówkowym: w dużym stopniu, bardzo, doskonale, mocno 2. uroczystość, święto [-u, -y] fetta - biały, słony ser owczy, produkowany głównie w Grecji fiala - mała smukła wieżyczka, element dekoracyjny w gotyku, pinakiel albo naczynie w kształcie płaskiej czary fibra - 1. rodzaj sztucznej skóry otrzymywany przez sprasowanie papieru, poddanego uprzednio kąpieli w stężonym roztworze chlorku cynkowego, używany jako materiał elektroizolacyjny, do wyrobu galanterii 2. pot. a) włókno mięśniowe b) nerw field - płaskowyż powstały na skutek działalności lądolodu, figuro płaskimi wzniesieniami figuro zaklęsłościami, często wypełnionymi wodą, bagnami, charakterystyczny dla Norwegii [-u, -y] figaro - 1. żartobliwie o fryzjerze 2. krótki staniczek damski bez rękawów, noszony na sukni, bolerko 3. sprytny służący [-m] figus - warszawskie określenie bikiniarza [-a, -y] fiks - stałość, np. stała para w brydżu [a-, -a, -y] filer - wcześnie owocujące drzewko owocowe [-a, -u, -y] filip - ze zwrotu "wyskoczyć jak filip z konopi" [-a, -y] filipin - filipini: zgromadzenie świeckich kapłanów, od św. Filipa Neri [-e] filipon - członek odłamu raskolników (staroobrzędowców) [-a, -i, -y] filister - tępy mieszczuch, burżuj filoneizm - przychylne lub entuzjastyczne nastawienie do tego, co nowe [-u, -y] fimoza - stulejka fine - (ndm) koniec (z włoskiego) [-k, -m] finwal - ssak morski z rodziny wielorybów fałdowców, z rzędu fiszbinowców, żyjący głównie w płn. części Atlantyku [-a, -e, -i, -u] fiok - przestarzale: pretensjonalny lok [-a, -i, -u] firet - czcionka bez znaku służąca do oddzielania od siebie liter lub wyrazów, słupek metalowy o kwadratowym przekroju poprzecznym, którego boki równe są stopniowi czcionek użytych do składania [-u, -y] firka - staropolska moneta miedziana wartości 4 groszy, w przenośni drobnostka, bagatela, fraszka, głupstwo fiszorek - zwinięty kawałek skóry, irchy lub papieru służący do rozcierania na rysunku kredki, ołówka, węgla lub pasteli, wiszor fitol - nienasycony alkohol o budowie łańcuchowej, składnik chlorofilów, wit. E i K [-e, -i, -u] fleja - flejtuch, osoba nieporządna fletner - element steru samolotu [-a, -y] fleuta - holenderski żaglowiec handlowy o trzech masztach, powszechny w XVII w. flit - środek owadobójczy, zwykle płynny [-u, -y] flop - niepowodzenie, fiasko, klapa, zwłaszcza w teatrze czy w filmie [-a, -y] flower - małokalibrowa ćwiczebna broń palna [-u, -y] fojait - magmowa skała głębinowa, odmiana sjenitu, zawierająca nefelin, tworząca niekiedy masywy zajmujące powierzchnię kilkuset km. Kwadratowych [-u, -y] foks - 1. skrótowo o foksterierze, zdrobnienie foksik 2. skrótowo o fokstrocie [-a, -y] foksa - gatunek gruszki [-l] fomoza - choroba roślin forga - pióropusz, najczęściej ze strusich piór, przypinany do rycerskich szyszaków oraz zdobiący łby końskie forkiet - widełki używane przez piechotę w XVI i XVII w. do podpierania arkebuzów i muszkietów przy strzelaniu [-u, -y] fornala - włoski taniec zalotny znany od XVI w. fortugał - stelaż z kilku obręczy podszyty płótnem lub taftą, nadający nakładanej na niego spódnicy kształt stożka, dzwonu, itp., będący modnym elementem stroju kobiecego w XVI-XVII w. [-u, -y] fotonal - roztwór do ostatniego płukania papierów i błon fotograficznych [-e, -i, -u] frankista - przedstawiciel żydowskiej sekty religijnej w II poł. XVIII w. frans - promieniotwórczy pierwiastek chemiczny z grupy potasowców [-u, -y] frazem - pojecie z zakresu nauki o języku? [-u, -y] frażety - wyroby platerowane (tylko liczba mnoga) freblówka - przedszkole frencz - rodzaj kurtki wojskowej [-a, -e, -u, -y] frez - fryz [-u, -y] frotaż - technika odciskania faktury dowolnych przedmiotów (np. drewna, tkaniny, liści) na powierzchni papieru, polegająca na przyłożeniu papieru do danego przedmiotu i mocnym pocieraniu go ołówkiem lub zabarwionym tamponem [-e, -u, -y] frottage - (ndm) frotaż frys - rodzaj tkaniny flanelowej w kratkę [-u, -y] fryz - frez, ciężki zimnokrwisty koń [-a, -ą, -ę, -o, -u, -y] fryza - 1. kryza 2. falbanka u czepców i kołnierzy 3. w bud. ludowym ozdobnie wycinana deska umieszczana przy górnej krawędzi ścian zewnętrznych fugato - fragment utworu muzycznego stanowiący najczęściej jednorazowe imitacyjne przeprowadzenie tematu na wzór fugi [-m] fuji - (ndm) ogólnie: wyroby jednej z firm fotograficznych fuksja - ułanka, rodzaj około stu gatunków krzewów i niskich drzew z rodziny wiesiołkowatych fuma - dąs, kaprys, grymas, focha funda - 1. zapłacenie za kogoś zaproszonego do kina, teatru, restauracji, etc. 2. to, na co się komuś funduje, np. rozrywka, poczęstunek fuzle - produkty uboczne fermentacji alkoholowej, niedogon [-m] gać - materiał służący do gacenia [ł-, o-, ź-, ż-] gadget - gadżet [-u, -y] gaf - gafel, część takielunku [-a, -ą, -ę, -o, -u, -y] gaga - (ndm) fr. zdziecinniały [z-, -t] gajal - udomowiona odmiana gaura [-a, -e, -i, -u] gajda - ludowy instrument muzyczny dęty, składający się z skórzanego worka, który jest zbiornikiem powietrza, i z dwóch, trzech piszczałek, dudy galeas - a) typ niewielkiego, na ogół przybrzeżnego żaglowca towarowego, używanego w drugiej poł. XIX w. i w pierwszej poł. XX w, galiot, galeota b) duży statek wiosłowo-żaglowy, o trzech masztach, używany od XVI do połowy XVIII w. jako okręt wojenny, galiot, galeota [-a, -ą, -ę, -o, -y] galeota - galeas galicyzm - wyraz, zwrot, konstrukcja językowa przyjęte z języka francuskiego [-u, -y] galiot - galeas [-u, -y] gamba - włókno łykowe używane do wyrobu sieci, sznurków, juta afrykańska gara - 1. a) rośnięcie ciasta b) pomieszczenie w piekarni, gdzie rośnie ciasto 2. przyjemne, bezczynne spędzanie czasu 3. a) liny umocowane przy końcach rei w płaszczyźnie poziomej, brasy b) garuga, bieg statku, gdy wiatr dmie z boku w żagle [o-, -ż] garbacić - czynić coś garbatym garbad - esencja przyprawowa wykorzystywana w przetwórstwie rybnym i rolno-spożywczym [-u, -y] garbatek - łokaś garbatek, duży chrząszcz europejski o ciemnobrunatnym lub czarniawym ubarwieniu, szkodnik zbóż garuga - a) wiatr wiejący z boku b) bieg statku, gdy wiatr dmie z boku w żagle gater - maszyna służąca do przecierania kłód drzewnych na tarcicę i elementy drewniane (inaczej: trak a. tracznica) gaur - gatunek z rodziny pustorożców, dziki, garbaty bawół azjatycki [-a, -y] gawia - gatunek ptaka [-l] gawrować - zimować w gawrze, o niedźwiedziu gay - gej, homoseksualista [-a, -e, -u] gazol - gaz płynny [-e, -i, -u] gdula - fiołek alpejski gedanit - przeźroczysta, jasnozłocista odmiana bursztynu bałtyckiego [-u, -y] gejowie - 1. patrioci niderlandzcy walczący od 1566 r. przeciwko Hiszpanii 2. w czasie okupacji hitlerowskiej o uczestnikach ruchu oporu genre - 1. styl gry, twórczości charakteryzujący każdego artystę 2. typ, rodzaj, gatunek o specyficznych cechach w obrębie twórczości literackie, muzycznej czy plastycznej 3. rzeźba lub malarstwo rodzajowe, tj. przedstawiające sceny z życia codziennego gentil - sokół złowiony w miesiącach letnich, łatwy do ułożenia [-a, -e, -i, -u] geoida - teoretyczna powierzchnia przedstawiająca kształt ziemi, odpowiadająca przedłużonej pod lądami powierzchni mórz i oceanów w czasie spoczynku gereza - małpa wąskonosa z rodziny koczkodanów, ubarwiona czarno z wyjątkiem białych włosów po bokach ciała, ogonie oraz wokół twarzy, zamieszkuje gromadnie dżungle Afryki gerydon - 1. wysoki, ozdobny postument pod lichtarz 2. mały, lekki stolik [-u, -y] getyt - uwodniony tlenek żelaza [-u, -y] geza - skała osadowa krzemionkowa, składająca się z kwarcu, igieł gąbek wypełnionych opalem lub chalcedonem i często ziaren glaukonitu, lekka, porowata, szarej barwy, używana jako materiał absorpcyjny ghat - ghaty: kamienne schody ciągnące się wzdłuż rzeki, na których hindusi, zależnie od miejsca, dokonują rytualnych ablucji albo palą zwłoki [-u, -y] ghazi - rycerz muzułmański, zwłaszcza zasłużony w walce z niewiernymi, także tytuł honorowy [-e, -m] ghee - (ndm) ghi, półpłynne, klarowne masło wytwarzane z mleka bawolic indyjskich ghi - (ndm) ghee, półpłynne, klarowne masło z mleka bawolic indyjskich giardia - lamblia, wiciowiec pasożytujący w przewodzie pokarmowym kręgowców, także człowieka gibelin - członek stronnictwa procesarskiego w średniowiecznych Włoszech [-a, -i, -y] gid - 1. guide, osoba oprowadzająca turystów, przewodnik 2. książka opatrzona mapkami i planami, zawierająca wskazówki pomagające zwiedzać kraj, miasto, muzeum, przewodnik, guide 3. gidowie - oddziały, zwykle konne, utworzone w XVIII w., dostarczające przewodników maszerującym wojskom, następnie stanowiące eskortę wyższych dowódców 4. członek takich oddziałów [e-, -a, -y] gidia - pogardliwie lub żartobliwie o kobiecie, dziewczynie wysokiej i chudej gig - 1wiosłowa łódź okrętowa 2. jednokonny powozik kołowy [-a, -ą, -ę, -i, -o, -u] giga - jig, gigua, żywy taniec ludowy w takcie trójkowym gigua - patrz: giga gik - bom [-i, -u] gilbert - jednostka napięcia magnetycznego [-a, -y] gilda - klasa kupiecka gineceum - w starożytnej Grecji część domu przeznaczona dla kobiet i gospodarstwa domowego giser - odlewnik, lejarz [-a, -ń, -y] gisernia - odlewnia, fabryka odlewów gitana - żywy taniec cygański z kastanietami glamać - potocznie: mlaskać przy jedzeniu glapa - regionalna nazwa leszcza oraz wrony glauberyt - glauberska sól [-u, -y] glediczia - iglicznia, drzewo z rodziny motylkowatych glej - proces odtleniania substancji glebowych, w wyniku którego powstaje warstwa glebowa zawierająca związki żelaza o charakterystycznej szaroniebieskiej barwie [-e, -t, -u] glif - płaskie, przeważnie skośne ścięcie ościeży okiennych lub drzwiowych, wykonywane w grubych murach w celu poszerzenia przejścia lub uzyskania większego dopływu światła, stosowane w średniowieczu, szczególnie w budownictwie obronnym [-u, -y] gloksynia - hodowana roślina zwrotnikowa z rodziny sinningia glutyna - najważniejszy składnik klejów zwierzęcych i żelatyny gnyk - kość gnykowa [-a, -i, -u] gnyp - knyp, krzywy, krótki nóż szewski, spiczasto zakończony [-a, -y] godecja - roślina zielna z rodziny wiesiołkowatych, marszawa godet - klin poszerzający zwykle dół spódnic lub rękaw, tworzący rodzaj fałdy [-u, -y] gołek - roślina z rodziny storczykowatych gomora - zwykle w wyrażeniu: sodoma i gomora goryczel - roślina gółka - 1. gołek, roślina z rodziny storczykowatych 2. odmiana pszenicy zwyczajnej grabina - drewno grabowe graca - 1. narzędzie rolnicze, rodzaj motyki 2. narzędzie w postaci trójkątnej, stalowej ramki z trzonkiem, służące do gaszenia wapna gracioso - (ndm) komiczny sługa, trefniś, postać z komedii hiszpańskiej gracować - 1. usuwać chwasty i spulchniać ziemię gracą 2. mieszać wapno z wodą za pomocą gracy grapa - stromy grzbiet wzgórza, urwisko grappa - napój alkoholowy otrzymywany w wyniku destylacji wytłoczyn winogronowych grążyca - kaczka nurkująca dla zdobycia pokarmu grążyć - pogrążać, zagłębiać, zanurzać grej - jednostka dawki pochłoniętego promieniowania jonizującego [-a, -e, -u] grena - zapłodnione i złożone jaja motyle jedwabnika greża - jedwab surowy z rozwijanych oprzędów jedwabników groom - chłopiec stajenny opiekujący się końmi, grum [-a, -y] grum - chłopiec stajenny opiekujący się końmi, groom [-a, -y] grys - kruszywo powstałe w wyniku sztucznego rozdrobnienia kamienia naturalnego [-u, -y] grysowy - beton grysowy, przymiotnik od grys [-m] gryz - język etiopski klasyczny [-u, -y] grzdyl - lekceważąco lub żartobliwie o małym dziecku lub wulgarnie o człowieku dorosłym [-a, -e, -i, -u] guide - 1. gid, osoba oprowadzająca turystów, przewodnik 2. książka opatrzona mapkami i planami, zawierająca wskazówki pomagające zwiedzać kraj, miasto, muzeum, przewodnik, gid 3. zawodowy wspinacz, pracujący jako przewodnik górski i wprowadzający swoich klientów nawet na najtrudniejsze szczyty guignol - 1. lalka o okrągłej twarzy, z wielkimi oczami i dużym nosem, pochodząca z francuskiego ludowego teatru lalek, mająca przedstawiać postać o przebiegłym i zgryźliwym charakterze 2. symbol lalki i teatru lalkowego [-a, -e, -i, -u] gujot - podwodna góra wulkaniczna [-u, -y] gulardowy - woda gulardowa - roztwór zasadowego octanu ołowiowego, stosowany dawniej do opatrunków [-m] gunia - cucha, czuha, rodzaj luźnej kurty z wełnianego samodziału, ozdobionej haftem, noszonej przez górali [-k] guniak - Guniak czerwczyk, chrząszcz, którego larwa rozwija się w ziemi, żywiąc się korzeniami roślin [-a, -i, -u] gurt - 1. sztywna taśma płócienna wszywana do spódniczki w pasie lub wszywana do pasków 2. pas rzemienny używany do ręcznego przenoszenia ciężarów, mebli 3. rodzaj łuku podsklepiennego [-u, -y] gwajawa - niskie drzewo lub krzew z Ameryki Środkowej, uprawiane dla smacznych owoców gwanako - ssak z rodziny wielbłądów, dziki krewniak lamy [-m] gwarana - 1. gatunek paulinii, wiecznie zielone tropikalne pnącze, z którego nasion otrzymuje się lek kofeinowy 2. wysuszona masa z nasion tej rośliny, stosowana jako lek kofeinowy gyneceum - gineceum gzika - nadzienie do pierogów ruskich habenda - niewielka posiadłość, majętność, mienie, fortunka, dobytek hacel - ocel, hak, zwykle stalowy, w formie dwuteownika, stożka lub ostrosłupa, wkręcany na każdym z dwóch końców podkowy, zapobiegający ślizganiu się konia [-a, -e, -i, -u] hadis - a) czyn lub wypowiedź Mahometa lub jego towarzyszy, związane z życiem gminy muzułmańskiej b) hadisy, zbiór opowieści o czynach Mahometa i przekazów jego opowieści [-u, -y] hadron - hadrony: silnie oddziałujące cząstki elementarne (np. mezony, nukleony, hiperony) [-u, -y] hafis - hafiz [-a, -y] hafiz - tytuł honorowy muzułmanina znającego na pamięć Koran, hafis [-a, -y] haik - biały wiersz japoński [-i, -u] haj - stan po zażyciu narkotyków [-c, -e, -u] hajc - żargonowo, potocznie o pieniądzach [-e, -u] hajstra - gatunek bociana o czarnym upierzeniu halba - przestarz. kufel o pojemności pół kwarty albo litra, używany do podawania piwa halfa - esparto, alfa, śródziemnomorski gatunek ostnicy, wieloletnia trawa dostarczająca włókna do wyrobu papieru, plecionek haliotis - jadalny ślimak z podgromady ślimaków przodoskrzelnych, o barwnej muszli przypominającej kształtem małżowinę uszną, wysłanej wewnątrz masą perłową, uchowiec [-a, -y] halit - minerał, chlorek sodu, sól kamienna [-u, -y] halityt - skała osadowa, sól kamienna [-u, -y] halizna - 1. powierzchnia leśna pozbawiona drzewostanu, nadmiernie długo nie zalesiona 2. miejsce nieurodzajne między polami ornymi halofil - roślina przystosowana do życia na zasolonych glebach, słonorośl [-u, -y] halon - związek, będący pochodną metanu i etanu, w którym wszystkie atomy wodoru zostały zastąpione atomami fluoru i bromu oraz chloru, niepalny, stosowany jako środek gaśniczy [-u, -y] hanga - barwny drzeworyt japoński [-r] hanif - hanifowie: przedislamscy pustelnicy arabscy, prowadzący żywot wędrownych ascetów, wyznający jakąś formę monoteizmu [-a, -y] hao - (ndm) 1/10 wietnamskiego donga [-m] haoma - soma, napój z soku rośliny górskiej przyrządzany przez kapłanów indyjskich, używany przy składaniu ofiar bóstwom haori - (ndm) luźne japońskie ubranie wierzchnie, sięgające do kolan, podobne do kimona haras - rodzaj dawnej lekkiej tkaniny wełnianej [-u, -y] hartal - strajk powszechny połączony ze wstrzymywaniem się od zakupów i sprzedaży, np. strajki organizowane przez Gandhiego [-e, -i, -u] hasta - rodzaj włóczni o szerokim grocie w kształcie liścia, popularna w legionach rzymskich hawierz - hawiarz [-a, -e, -u, -y] hazena - odmiana piłki ręcznej dla kobiet hazuka - zwyczajowe prawo u Żydów, ujęte w przepisy i zobowiązania, nad których wykonaniem czuwał rabin hazzan - duchowny karaimski [-a, -i, -y] hebes - głupiec, bałwan, tępak, kiep, nicpoń, huncwot, gagatek [-a, -y] hedera - roślina, bluszcz hegira - hedżra,hidżra przeniesienie się Mahometa z Mekki do Medyny heksoza - monosacharyd zawierający sześć atomów węgla w cząsteczce, np. glukoza, fruktoza [-n] helium - gaz, hel help - pomoc w zakresie używania danego programu, wyświetlana na ekranie na życzenie użytkownika [-u, -y] hemina - chlorek hematyny, powstały przez działanie kwasu solnego na hemoglobinę, służy do wykrywania śladów krwi w medycynie sądowej hemiola - synkopowana figura rytmiczna powodująca (w takcie 3) pozorną zmianę metrum hemiopia - med. widzenie połowiczne henr - jednostka indukcyjności [-a, -y] hepać - a) ciężko pracować b) łajać, wymyślać, besztać c) rzucać kimś, czymś o ziemię d) odbijać się po jedzeniu hepason - preparat leczniczy zawierający 70 % niezbędnych aminokwasów, działa ochronnie i pobudzająco na wątrobę, stosowany w uszkodzeniu miąższu wątroby, w marskości i w in. [-u, -y] herod - ciemięzca, gnębiciel, herody: jasełka, szopka [-a, -y] hetka - 1. przestarz. człowiek ubogi, mało znaczący, byle kto 2. lichy, zabiedzony koń hewea - kauczukowiec, drzewo z rodziny wilczomleczowatych, wytwarzające w korze sok mleczny (lateks), przerabiany na kauczuk hialina - ciało białkowe szkliste, bez dostrzegalnej struktury, występujące w warunkach prawidłowych w tarczycy i chrząstce, a w warunkach patologicznych w postaci złogów w tkance wyrodniejącej hiat - luka w skałach osadowych [-u, -y] hieni - dotyczący hieny [-a, -ą, -e, -m] higrofit - roślina żyjąca w miejscach wilgotnych, wrażliwa na niedostatek wody [-u, -y] hilal - półksiężyc, symbol islamu [-e, -i, -u] hilea - wilgotny las tropikalny himalaje - górna granica czegoś, szczyt, maksimum, np. "himalaje głupoty" hiparion - koń kopalny wielkości kuca [-a, -y] hipcio - hipek, zdrobniale hipopotam [-m] hipek - hipcio, zdrobnienie od hipopotam hiperon - nietrwała cząstka elementarna o masie większej od masy nukleonów, a mniejszej od masy deuteru, obdarzona ładunkiem elektrycznym lub obojętna [-u, -y] hislina - hyslina, lina do podciągania rogów żagla ku środkowi rei hisować - hysować, podciągać w górę na linie jakikolwiek przedmiot w żeglarstwie, najczęściej stawiać żagle histon - histony: białka proste zasadowe, występujące zwykle w jądrach komórkowych roślin i zwierząt, regulujące biosyntezę białka [-u, -y] hizop - 1. półkrzew z rodziny jasnotowatych, występuje w obszarze śródziemnomorskim i środkowej Azji 2. wonny olejek eteryczny uzyskiwany z tej rośliny, stosowany jako lek oraz jako przyprawa [-u, -y] hobo - (ndm) włóczęga, obieżyświat, najbardziej ceniący sobie swobodę, który pracuje tylko tyle, aby móc przeżyć, ale nie kradnie (jak tramp), ani nie jest pijakiem (jak bum) hodża - nauczyciel, duchowny muzułmański, także w znaczeniu pan, mistrz [c-] hojer - łódź rybacka wyposażona w skrzynię na ryby zanurzoną w wodzie [-a, -y] holik - zdrobnienie od hol, poczekalnia [-i, -u] hollina - mocna, stalowa lina używana na trawlerze do ciągnięcia sieci po dnie morza, lina holownicza holm - pierwiastek, lantanowiec, metal ziem rzadkich [-u, -y] homal - okular mikroskopowy o ujemnej ogniskowej, zmniejszający krzywiznę pola, stosowany w mikrofotografii [-e, -i, -u] homer - miara pojemności ok. 364 l. (od hebr. chomer - kupa) [-a, -y] hopak - bardzo żywy, ludowy taniec ukraiński [-a, -i, -u] hopel - mieć hopla, dostać hopla, hopla - wykrzyknik nawołujący do skakania, podskoków horst - wyniesiona część skorupy ziemskiej, ograniczona uskokami, zrąb [-u, -y] howea - palma o pierzastych liściach rosnąca w kilku gatunkach na wyspach Oceanu Spokojnego, kencja hoya - hoja, roślina huan - waluta Korei Płd., = 100 dzon [-a, -y] huari - (ndm) odmiana ożaglowania gaflowego, w którym gafel ma położenie zbliżone do pionowego, stanowiąc przedłużenie masztu humina - związek humusowy stanowiący podstawową substancję węgli kamiennych huna - hawajska wiedza ezoteryczna hurgot - hurkot [-u, -y] hurkot - warkot, odgłos powstały przy osuwaniu się, przesuwaniu czegoś twardego i ciężkiego, czasownik hurkotać [-u, -y] hurma - 1. masa, ciżba, bardzo dużo ludzi 2. drzewo lub krzew z rodziny hurmowatych, o soczystych owocach rozrośniętych rozrośniętych u nasady, występuje w strefie podzwrotnikowej, persymona huron - człowiek nieokrzesany, gbur [-u, -y] hycać - skakać, podskakiwać (np. o zającach, żabach) hyle - (ndm) miejsce wzniesione, odkryte dla wiatrów, pustkowie, wydma hymen - błona dziewicza [-u, -y] hyslina - hislina, lina do podciągania rogów żagla ku środkowi rei hysować - hisować, podciągać w górę na linie jakikolwiek przedmiot w żeglarstwie, najczęściej stawiać żagle hyzop - hizop [-u, -y] iblis - diabeł, szatan, zły duch w wierzeniach muzułmańskich [-a, -y] icek - przenośnie Żyd, od imienia Izaak, raczej pejoratywnie ichor - w mitologii greckiej: eteryczna ciecz płynąca w żyłach bogów, krew bogów [-u, -y] idisy - w mitologii germańskiej żeńskie bóstwa opiekuńcze albo demony śmierci, zniszczenia i wojny, wegetacji i płodności ignam - jams, roślina podzwrotnikowa, o jadalnych bulwach [-u, -y] iksty - przymiotnik od iks [m-, -m] ikt - akcent metryczny padający na arsę (mocną sylabę w stopie), iktus [n-, w-, -u, -y] iktus - ikt [-a, -y] iluwium - warstwa podglebia złożona z organicznych substancji mineralnych wypłukanych z gleby przez przesączającą się wodę iłować - uszczelniać za pomocą iłu caliznę lub obudowę murową w celu zapobieżenia przeciekom wody i przedostawaniu się gazu [m-, p-, s-] iłowiec - ił zwięzły, niewykazujący łupkowatości imago - 1. ostatecznie ukształtowana, dorosła postać owada, z reguły zdolna do rozrodu2. podświadome lub nieświadome wyobrażenie określonej osoby (np. dobrej lub złej matki), wytworzone we wstępnym dzieciństwie, rzutowane później na inne osoby z otoczenia [-m] imamita - przedstawiciel odłamu szyitów, wyodrębnionego w IX w., uznającego 12 imamów jako następców proroka Alego imid - imidy: cykliczne pochodne kwasów dwukarboksylowych, w których grupy wodorotlenowe w grupach karboksylowych zastąpiono grupą =NH [-u, -y] imin - związek chemiczny, łańcuchowa lub cykliczna pochodna węglowodorów, zawierająca grupę =NH [-a, -ą, -ę, -o, -y] indol - dwupierścieniowy związek heterocykliczny mający postać substancji krystalicznej, występujący m. In. w olejkach eterycznych, otrzymywany ze smoły węglowej, stosowany w przemyśle perfumeryjnym [-e, -i, -u] ingot - sztaba metalu, np. złota, srebra [-u, -y] inia - delfin słodkowodny z dorzecza Amazonki [l-, m-, p-] initio - (ndm), w zwrocie ab initio: od początku inkret - hormon [-u, -y] inro - japońska szkatułka z laki na lekarstwa [-m] insula - 1. wyspa 2. w starożytnym Rzymie dom odosobniony, dzielnica z szeregiem domów do wynajęcia (w odróżnieniu od "domus": dom pański) inte - (ndm) skrót: informacja naukowa, techniczna i ekonomiczna [-l] intruzja - geol. a) wciśnięcie się plastycznej masy skalnej w wyższe warstwy skorupy ziemskiej b) skała intruzyjna intymna - wewnętrzna warstwa błony okrywającej ziarno pyłku, zbudowana z pektyn i celulozy, tworząca przy kiełkowaniu ziarna zalążek łagiewki pyłkowej inula - bylina z rodziny astrowatych, zwykle o żółtych kwiatach, rosnąca w wielu gatunkach w Eurazji i Afryce, jeden z gatunków - oman - jest leczniczy inwersor - mechanizm i zbudowany na jego podstawie przyrząd kreślarski, którego dwa określone punkty poruszają się w taki sposób, że iloczyn ich odległości od określonego punktu jest wielkością stałą [-a, -y] irga - roślina z rodziny różowatych isagoga - isagogika, nauka wstępna, przygotowawcza, zwłaszcza do studiowania Biblii isagogika - nauka wstępna, przygotowawcza, zwłaszcza do studiowania Biblii, isagoga isfahan - kobierzec perski, przeważnie długi i wąski, o ornamencie tylko roślinnym [-u, -y] isk - grupa pszczół zwiadowczyń [p-, -a, -i, -u] iterb - pierwiastek chemiczny z rodziny lantanowców [-u, -y] iunctim - (ndm) 1. łącznie, razem 2. prawniczy: to, co łączy sprawy, rzeczy, łączność, wspólność iwan - liwan, w architekturze muzułmańskiej rodzaj sklepionej, otwartej na dziedziniec monumentalnej wnęki, przesklepionej kolebką lub konchą [l-, -u, -y] izogona - 1. fiz. linia na mapie łącząca punkty o identycznej deklinacji magnetycznej 2. meteor. linia na mapie łącząca punkty o jednakowym kierunku wiatru w określonym czasie izogonalny - równokątny [-m] izohela - linia na mapie klimatycznej łącząca punkty o identycznej średniej nasłonecznienia w danym czasie izohelia - technika fotograficzna, w której ciągła skala tonów obrazu jest podzielona na szereg wyraźnie odgraniczonych stopni szarości, stosowana w celu uzyskania obrazu odznaczającego się dużą siłą wyrazu izoklina - fiz. a) linia na mapie łącząca punkty o jednakowej inklinacji magnetycznej b) izokliny (lm), miejsca geometryczne punktów o tej samej orientacji naprężeń głównych w ciele znajdującym się w stanie naprężenia izopatia - metoda leczenia polegająca na wprowadzaniu przy chorobach zakaźnych do organizmu drobnych ilości jadów wytwarzanych przez tę chorobę izotera - linia łącząca punkty o jednakowej ilości masy wodnej, przemieszczanej przez prądy morskie, wykreślana na mapach morskich jadro - sieć na ryby albo ptaki [-m] jakla - luźny kaftan, opadający poniżej stanu, z tyłu nieco dłuższy, będący częścią regionalnego stroju śląskiego jale - (ndm) taniec hiszpański jałżyn - roślina, adenostemma jams - ignam, roślina podzwrotnikowa, o jadalnych bulwach [-u, -y] jarlica - jarka, zboże jare jarstwo - wegetarianizm, dieta bezmięsna;[-m] jasak - danina w naturze (głównie w futrach), ściągana od ludów Powołża i Syberii przez miejscowych książąt, z czasem przez urzędników carskich [-a, -i, -u] jasień - przestarzale jesion jaski - przymiotnik od Jasło? [-e, -m, -ń] jasło - 1. dwustronne, przenośne koryto z drabinami, w którym kładzie się paszę dla owiec, bydła czy dzikiej zwierzyny 2. krata drewniana lub siatka druciana, przez którą przepuszcza się wodę w stawie podczas wybierania ryb [-m] jata - górnicza szopa na rudę jaźwiec - borsuk jedlica - jedlica zielona, daglezja, północnoamerykańskie drzewo iglaste, wysokie do 100 m. jełki - przestarz. zjełczały [-e, -m] jer - jor [a-, -a, -u, -y] jeżak - jeżak brzegowy, szkarłupień zaliczany do rzędu najeżykowców [-a, -i, -u] jeżatka - 1. gryzoń afrykański o ciele pokrytym spłaszczonymi kolcami, krótszymi niż u jeżozwierza 2. lipka pokojowa, krzew, o dużych sercowatych liściach jig - giga, żywy taniec ludowy w takcie trójkowym [-a, -i, -u] jive - w celowniku: jiwie, żywy taniec, popularny zwłaszcza w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX w., wykonywany najpierw przy dźwiękach hot jazzu, później przy rock and rollu jonasz - człowiek przynoszący pecha, sprowadzający nieszczęście [-a, -e, -u, -y] jonit - nierozpuszczalne ciało stałe, mające zdolność wymiany własnych jonów na jony znajdujące się w roztworze, stosowany m. In. do zmiękczania wody, wymieniacz jonowy [-u, -y] jor - jer, półsamogłoska [-u, -y] jubea - drzewo, palma chilijska jubka - jupka, damski kaftan z rękawami do łokcia, pierwotnie luźny, później obcisły, często podszyty futrem, noszony zwłaszcza w XVII-XVIII w. jufer - jufers, krążek z twardego drewna lub metalu, z otworami, przez które przechodzi lina, dwa takie krążki tworzą ściągacz lin używany na statkach [-a, -s, -y] jufers - jufer, krążek z twardego drewna lub metalu, z otworami, przez które przechodzi lina, dwa takie krążki tworzą ściągacz lin używany na statkach [-a, -y] junat - jenot, wschodnioazjatycki drapieżnik z rodziny psów, rozprzestrzenia się także w Europie [-a, -y] jupka - jubka, damski kaftan z rękawami do łokcia, pierwotnie luźny, później obcisły, często podszyty futrem, noszony zwłaszcza w XVII-XVIII w. jus - nazwa litery w cyrylicy [-a, -u, -y] justunek - materiał zecerski, niższy od czcionek, służący do wypełniania tych miejsc w składzie, które nie powinny dać odbitki w druku, ślepy materiał już - aparat telegraficzny z klawiaturą, pierwowzór dalekopisu [-u, -y] kabe - (ndm) karabin bojowy (skrót) [-k, -l] kagan - w średniowieczu tytuł władcy u wielu ludów tureckojęzycznych, m. in. u Chazarów, przejęty przez książąt kijowskich, także osoba, której przysługuje ten tytuł [-a, -y] kaid - w krajach arabskich dowódca wojskowy [-a, -y] kalikować - pompować powietrze do miechów organowych za pomocą dźwigni ręcznej lub nożnej kaliptra - szczytowa warstwa tkanek miękiszowych korzenia, ułatwiająca jego wciskanie się w głąb podłoża, czapeczka kalla - 1. czermień błotna, trująca bylina o pełzających pnączach, sercowatych liściach i kolbowatych kwiatostanach otoczonych białą pochwą 2. kalia kalwila - odmiana jabłoni kana - łączna nazwa dwóch japońskich systemów pisma sylabicznego: katakana (naukowe, oficjalne) i hiragana (gazetowe, powieściowe) [t-, -d, -k, -ł, -p, -r] kanar - roślina z rodziny wiechlinowatych [-a, -u, -y] kani - przymiotnik od kania [t-, -a, -ą, -e, -ę, -m, -o] kaniula - rurka metalowa na jednym końcu ścięta tępo, na drugim zakończona nasadką do strzykawki, służąca do płukania, wstrzykiwań lub (z trójgrańcem) do punkcji zatok szczękowych, jamy opłucnej itp. kanka - 1. rurka szklana, metalowa, ebonitowa itp., stanowiąca sztywne zakończenie gumowej rurki lub gruszki irygatora 2. regionalnie naczynie blaszane do przechowywania płynów lub zawartość tego naczynia [t-, -n] kanna - 1. roślina z rodziny paciorecznikowatych 2. inaczej eland, największa antylopa z rodziny krętorogich, zamieszkująca stepy i sawanny środkowej i południowej Afryki [-r] kapcowy - od kapec [-m] kapec - ciepłe obuwie filcowe kapica - habit lub kaptur mnisi, w przenośni mnich, zakonnik kar - geol. cyrk lodowcowy [o-, -a, -ą, -b, -c, -ć, -d, -e, -ę] karbion - karbiony: atomy różnych izotopów węgla, pozbawione od jednego do wszystkich elektronów, stosowane w akceleratorach do przeprowadzania reakcji jądrowych [-u, -y] karcz - karpa, pniak i korzeń pozostałe po ścięciu drzewa [-a, -e, -m, -u] karlik - nietoperz z rodziny mroczków [-a, -i, -u] karnes - 1. ozdoba architektoniczna w postaci wąskiej listwy, mającej w przekroju kształt litery s, do ozdabiania np. gzymsów 2. hebel z zębami do wycinania fug w gzymsach [-u, -y] karota - karotka, wczesna odmiana marchwi o krótkim korzeniu [-ż] karpa - 1. karcz, pniak i korzeń pozostałe po ścięciu drzewa 2. podziemna część rośliny u niektórych gatunków wieloletnich [s-] kartan - kartana, kartauna, lekkie odprzodowe działo oblężnicze większego kalibru, zastąpiło w XVII w. kolubrynę [-a, -y] kasha - miękka tkanina wełniana kasyda - w klasycznej, przedmuzułmańskiej poezji arabskiej: wiersz panegiryczno-liryczny, podobny do ody, w którym rymują się tylko dwa pierwsze wiersze, a z następnych tylko parzyste katabasis - (ndm) motyw zejścia bohatera do świata podziemnego, występujący w antycznym eposie katechu - (ndm) catechu, wyciąg wodny z drewna i kory niektórych gatunków akacji rosnących w Indiach, używany jako garbnik i zaprawa farbiarska kawas - turecki policjant [-a, -i, -u] kawiarz - hawierz, dawny górnik w Tatrach [-a, -e, -u, -y] kawon - roślina zielna, roczna, z rodziny dyniowatych, pochodząca z Afryki płd., uprawiana jako roślina owocowa [-a, -u, -y] kefia - barwne nakrycie głowy u Turków kem - pagórek lub wał [-u, -y] kencja - howea kenesa - miejsce spotkań modlitewnych u Karaimów kenoza - termin oznaczający samoponiżanie się Boga, zejście do poziomu ludzi ket - 1. statek żaglowy1-masztowy z 1 żaglem skośnym 2. typ ożaglowania takiego statku [-a, -ą, -ę, -o, -u, -y] keta - cenny gatunek łososia pacyficznego do 1 m dł. khat - roślina jemeńska, używka narkotyczna [-u, -y] kiang - podgatunek kułana z rodziny koniowatych, zamieszkuje stepy Kaszmiru i Tybetu [-a, -i, -u] kiat - jednostka monetarna w Birmie [-a, -y] kic - 1. zły stopień, jedynka 2. wykrzyknik oznaczający skok małego zwierzątka [-a, -e, -h, -i, -u, -z] kidać - w gwarze podhalańskiej sypać, padać rozrzucać, w gwarze śląskiej brudzić się, poplamić, na Podolu także: rzucać kiełzać - kiełznać, zakładać koniowi uzdę, wędzidło, w przenośni poskramiać [o-] kierz - krzew, krzak [-e] kilson - belka stanowiąca część konstrukcji kadłuba okrętu, położona nad kilem, równoległa do niego, nadstępka [-u, -y] kin - dawny chiński instrument muzyczny, podobny do cytry, o mniejszej ilości strun;[s-, -a, -ą, -ę, -g, -o, -u, -y] kina - jednostka monetarna Papui Nowej Gwinei;[s-, -z] kinazy - enzymy przenoszące grupy fosforanowe ze związków wysokoenergetycznych na inne związki z wytworzeniem ich pochodnych fosforanowych, np. na sacharydy podczas glikozy i fermentacji alkoholowej kineza - reakcja ruchowa zwierząt związana ze zmianą bezkierunkowego bodźca, np. temperatury, wilgotności, oświetlenia, polegająca na zmianie kierunku, liczby zwrotów, prędkości ruchu [a-] king - gęsta, ubraniowa tkanina wełniana z dwubarwnej przędzy [-i, -u] kinol - duży, niezgrabny, brzydki nos, nochal [-a, -e, -i, -u] kipers - śledź rozpłatany wzdłuż, lekko solony i wędzony [-a, -y] kirk - kościół (szkocki) [-a, -ą, -ę, -i, -o] kirsz - wiśniak [-a, -e, -u, -y] kismet - bóstwo przeznaczenia tureckie [-u, -y] kisz - quiche, placek ze słonego, półkruchego ciasta z dodatkami, pieczony w okrągłej formie, krojony jak tort [-a, -ą, -e, -ę, -u] klag - naturalna zaprawa podpuszczkowa z żołądków młodych jagniąt i cieląt, używana przez górali do wyrobu serów, zwłaszcza bryndzy [-i, -u] klark - 1. urzędnik przedsiębiorstwa maklerskiego, który podczas pobytu statku w porcie opiekuje się nim 2. klark pierwiastków - w geochemii: wskaźnik określający ilościowy udział poszczególnych pierwiastków chem. W przeciętnym stanie danego środowiska w przyrodzie, np. klark atmosfery [-a, -i, -u] kleftowie - greckie grupy oporu, rekrutujące się głównie spośród ludności wiejskiej, walczące z Turkami w XIX w. kleszy - przymiotnik od klecha [-m] klujący - przymiotnik od kluć się;[-m] kłoć - szarozielona bylina z rodziny turzycowatych, o szorstkich liściach, kwiatach zebranych w kłosy z żółtobrunatną przysadką, występuje niemal na całej kuli ziemskiej, w płn. Polsce rośnie przy brzegach stojących wód i torfowisk kłomia - sieć rybacka rozpięta na drewnianej, trójkątnej ramie, służy do połowu ryb w małych jeziorkach, rzeczkach, kłomla kłosie - kłosy, rzadziej pojedynczy kłos [-m] knaster - gatunek tytoniu fajkowego (pakowanego w koszyczki) kniazić - czynność określająca wydawanie przez zająca żałosnego pisku knieć - roślina z rodziny jaskrowatych, o żółtych lub białych kwiatach i dużychlśniących liściach, w Polsce występuje na podmokłych łąkach, brzegach rzek knyp - gnyp, krzywy, krótki nóż szewski, spiczasto zakończony [-a, -y] koati - (ndm) gatunek ostronosa kobea - roślina pnąca z rodziny wielosiłowatych, rosnąca w Ameryce międzyzwrotnikowej w kilku gatunkach, hodowana jako roślina ozdobna, sępota kocz - pojazd konny 4-kołowy, osobowy, z nadwoziem zawieszonym na łańcuchach lub pasach, wprowadzony w XVI w. na Węgrzech [s-, -a, -ą, -e, -ę, -o, -u, -y] kogga - koga, drewniany żaglowiec handlowy lub wojenny, używany na Bałtyku i Morzu Północnym w XII - XV w., mało zwrotny, o płaskim dnie, jednym, dwóch lub trzech masztach z żaglami rejowymi, wysokich kasztelach na dziobie i na rufie kohezja - wzajemne przyciąganie się cząsteczek tej samej substancji, spójność koleśny - dotyczący pojazdu na kołach, kołowy, dziś tylko w terminie: pług koleśny [-m] kompleksja - przestarzale a) budowa ciała b) usposobienie, temperament komysz - zwykle w liczbie mnogiej, krzaki, zarośla, zwłaszcza w miejscach podmokłych [-e, -u, -y] konsza - zbiornik z mieszadłem do mieszania masy czekoladowej konus - 1. pogardliwie o człowieku niskiego wzrostu 2. przestarz. stożek [-a, -y] kopal - twarda, trudno topliwa żywica naturalna o barwie od białej do brązowej, stanowiąca zestalony wyciek różnych drzew tropikalnych - kopalnych i współczesnych, stosowana do wyrobu lakierów [-e, -i, -ń, -u] kopica - niewielka kopa siana lub zboża kopić - układać, składać coś w kopy, np. siano [s-] kopno - 1.miejsce wzniesione, wolne od śniegu, ziemia pokazująca się podczas odwilży 2. legowisko zająca w śniegu [-m] korbacz - bicz z krótkim trzonkiem i długim rzemieniem, harap [-a, -e, -u, -y] korealny - zobowiązanie korealne, w prawie cywilnym: zobowiązanie nakładające na wszystkich dłużników razem i na każdego z osobna odpowiedzialność za wykonanie zobowiązania w całości [-m] kowar - stop żelaza, niklu, kobaltu i manganu, o rozszerzalności zbliżonej do szkła, stosowany do wyrobu elementów łączonych ze szkłem, np. lamp elektronowych [-u, -y] krajer - żaglowiec 1-3 masztowy, używany w XV-XIX w. na Morzu Bałtyckim, podobny do kogi, lecz od niej mniejszy [-a, -y] krajnik - w starożytności ciągły, rzeźbiony ornament, wywodzący się z ozdób umieszczonych na budynku [s-, -a, -i, -u] krakwa - żyjąca dziko kaczka o brązowoszarym upierzeniu, czarno-białym lusterku, pływająca zwykle w parach, występuje w Eurazji, łowna krewa - 1. niefortunne, niezgodne z oczekiwaniami zakończenie jakiegoś przedsięwzięcia 2. w kartach przegrana polegająca na wzięciu większej niż przewidziano liczbie oczek krezka - 1. mała kreza 2. część otrzewnej odchodząca od grzbietowej ściany jamy brzusznej, osłaniająca i utrzymująca narządy wewnętrzne kręcz - kręcz karku, wrodzony lub nabyty przykurcz karku i szyi z odwróceniem twarzy w bok wskutek zmian rozwojowych kręgów szyi, zmian zwyrodnieniowych mięśni, itp. [-e, -u, -y] kriostat - urządzenie służące do utrzymywania niskich temperatur w pewnym zamkniętym środowisku w celach doświadczalnych [-u, -y] kris - sztylet malajski o wężykowatej klindze, zakończonej ostrym szpicem, o bogato zdobionej rękojeści [-u, -y] kron - szkło krzemowo-potasowe o małym współczynniku załamania światła [-u, -y] kruż - kruża, rodzaj dzbana, naczynie z szyjką, uchwytem i rozszerzonym wlewem, wykonywane z różnych materiałów, niekiedy zdobione, znane od czasów przedhistorycznych [-a, -ą, -e, -ę, -o, -u, -y] kruża - kruż, rodzaj dzbana, naczynie z szyjką, uchwytem i rozszerzonym wlewem, wykonywane z różnych materiałów, niekiedy zdobione, znane od czasów przedhistorycznych kryg - 1. lewar do naciągania kuszy 2. munsztuk koński [-i, -u] kryzować - wstawiać kryzy w przewód rurowy, w celu regulacji natężenia przepływu cieczy lub gazu krzta - dziś tylko: krzty, ani krzty, krztyna, bardzo mała ilość czegoś, odrobina ksobny - skierowany ku sobie [-m] ksykanie - dźwięk wydawany m. in. przez koniki polne [-m] ksylit - 1. materiał wybuchowy o właściwościach burzących stosowany podczas I wojny światowej 2. alkohol wielowodorotlenowy 3. lignit [o-, -u, -y] ksyloza - monosacharyd pięciowęglowy, składnik wielu śluzów i gum roślinnych, cukier drzewny kubas - 1. potocznie duży kubek 2. zawartość tego naczynia [-a, -y] kuch - produkt uboczny w przemyśle olejarskim lub włókienniczym, wytłoczyny, odpadki, makuch [s-, -a, -t, -u, -y] kuczbaj - kosmata tkanina wełniana, także odzież z tej tkaniny, kuczbaja [-a, -ą, -e, -ę, -o, -u] kuczbaja - kuczbaj kudu - (ndm) 1. antylopa afrykańska o płowym umaszczeniu z kilkoma poprzecznymi, białymi pręgami i o długich kręconych rogach 2. typowy element zdobniczy w architekturze indyjskiej w formie podkowiastego łuku, występujący na ścianach świątyń oraz na gzymsach i okapach budynków kufia - arabskie nakrycie głowy, kwadratowy kawał płótna złożony wpół po przekątnej, zaciśnięty na głowie dwoma krążkami sznura, zazwyczaj z koziej sierści zwanej agal [s-] kujny - o metalach, dający się łatwo kuć [-m] kulm - osad karbonu dolnego, w postaci serii łupków, piaskowców, zlepieńców [-u, -y] kulon - ptak z rodziny o tej samej nazwie, w Polsce objęty ochroną gatunkową [-a, -ą, -e, -o, -y] kułan - ssak z rodziny koniowatych, zaliczany do półosłów, występuje w środkowej Azji [-a, -y] kumite - (ndm) walka w karate kuwasz - kuwos, duży węgierski pies do pilnowania domu, ulubiona rasa króla Macieja Korwina [o-, s-, u-, w-, -a, -e, -u, -y] kuwos - kuwasz [-a, -y] kwaga - południowoafrykańska zebra, wytępiona do 1860 r. kwagga - kwaga kwargiel - dojrzewający serek, otrzymywany z silnie solonego twarogu z kminkiem, formowanego w krążki o średnicy 3-4 cm, produkowane głównie na Morawach kwartyna - czterowiersz kweba - drewniany pływak utrzymujący linę sieci na powierzchni wody kwic - typ skorowidza (najczęściej bibliograficznego) sporządzonego zwykle za pomocą komputera w postaci tak przetworzonego tekstu, że wyróżnione słowa znajdują się w środku wiersza [-e, -u, -z] kwoktać - 1. o kwoce: wydawać głos, kwoczyć, kwokać 2. o samicy głuszca w okresie tokowania: wydawać głos labidzić - narzekać płaczliwym głosem, labiedzić labiedzić - labidzić lablab - lobia [-u, -y] labować - używać, hulać, rozkoszować się lacerna - wierzchnie okrycie w postaci krótkiej peleryny z kapturem, noszone w starożytnym Rzymie lacet - wąska, pleciona tasiemka, używana np. do haftowania [p-, -u, -y] lach - strachy na lachy [a-, b-, f-, u-, -a, -ą, -ę, -o, -u, -y] lacuna - 1. z łaciny rów, jama, kałuża 2 z włoskiego a) luka, przerwa b) białe, puste miejsce w starych rękopisach, brak kartek w książce lais - (ndm) średniowieczna pieśń religijna, której strofy kończyły się refrenem Kyrie eleison lajn - niemiecka rasa owiec [-a, -ą, -ę, -o, -y] laktydy - związki organiczne, cykliczne dwustery, pochodne hydroksykwasów lamblia - wiciowiec pasożytujący w przewodzie pokarmowym kręgowców, także człowieka, giardia lamia - czarownica, wiedźma, wampirzyca lamna - rekin, żarłacz landolet - powóz zbliżony wyglądem do landa, różniący się od niego posiadaniem wierzchu, czyli budy opuszczanej na jedna stronę [-u, -y] lanista - w starożytnym Rzymie szermierz, nauczyciel gladiatorów [p-] lawować - podmalować farbą akwarelową lub tuszem niektóre partie rysunku w celu wzmocnienia kontrastu światłocienia lazaron - żebrak, włóczęga uliczny we Włoszech [-a, -i, -y] ląc - ląc się = lęgnąć się [c-, ś-, t-, u-, z-] ląg - lęg [-ł] lega - złożony trzykrotnie arkusz druku, stanowiący jednostkę obliczeniową prac introligatorskich [s-, u-, -r, -t] leiwo - masa ceramiczna w postaci zawiesiny [-m] lejarnia - fabryka odlewów, odlewnia, gisernia [k-, o-] lejarz - odlewnik, giser [k-, o-, -a, -e, -u, -y] lejny - o ciekłym metalu, stopie, itp., zdolny do wypełnienia formy odlewniczej [o-, -m] lemma - 1. zacytowanie początku zdania lub większego fragmentu utworu lit. w tekście komentującym lub interpretującym ten utwór 2. tytuł, podtytuł odnoszący się do problematyki, treści utworu 3. napis objaśniający, w przypadku emblematu, alegoryczny sens rysunku lub obrazu lenek - promienica, roślina z rodziny lnowatych [t-] leniwka - leniwka lunety, śruba ruchu leniwego, umożliwia powolny obrót lunety wokół poziomej osi obrotu lunety lento - w muzyce określenie wykonawcze: powoli, muzyka grana w tym tempie [-m] lepta - moneta grecka, 1/100 drachmy lerka - skowronek borowy, ptak z rzędu wróblowatych, długość ok. 15 cm [c-, k-] lesz - popiół z miałem węglowym [f-, ś-, -e, -u, -y] leszować - pokrywać coś, np. ścieżki, leszem [f-] leszowy - przymiotnik od lesz [f-, -m] leśniczyna - żona leśniczego letryzm - kierunek w poezji francuskiej po 1945r., nawiązujący do dadaizmu [-u, -y] leu - (ndm) lej, jednostka monetarna w Rumunii, równa 100 banom lewada - poderwanie konia do wspięcia się na tylnych nogach lezja - uszkodzenie narządu albo tkanki liazy - klasa enzymów libra - 1. miara papieru, równa 24 lub 25 arkuszom, później 100 2. waga składająca się z dwóch szal przyczepionych do poprzecznej belki 3. jednostka masy w starożytnym Rzymie i w średniowiecznej Europie lichia - gatunek ryby? lidar - urządzenie optyczne stosowane w meteorologii do badania chmur, mgły, do wykrywania i lokalizowania inwersji temperatury, do pomiarów prędkości i kierunku wiatru [-a, -u, -y] lido - wynurzony ponad powierzchnię morza piaszczysty wał przybrzeżny, zamykający częściowo lub całkowicie zatokę morską [-m] lift - w tenisie specjalne odbicie piłki, po którym spada ona na kort szybciej niż się spodziewa przeciwnik [-u, -y] ligać - ligać się - ślizgać się ligazy - enzymy biorące udział w biosyntezie białek, kwasów i innych ważnych substancji, inaczej syntetazy lignit - odmiana węgla brunatnego o dobrze zachowanej strukturze drewna, występująca w młodszych skałach osadowych [-u, -y] likwacja - proces zachodzący w skorupie ziemskiej, polegający na rozdzielaniu się magmy pod wpływem siły ciężkości na dwie frakcje ciekłe o różnym składzie mineralnym likwor - przestarzale napój, najczęściej alkoholowy [-u, -y] lima - drzewo lub krzew cytrusowy, o kwaśnych, żółtozielonych owocach [a-, -k, -n] liman - rodzaj laguny, jezioro słodkowodne w ujściu rzeki do morza linga - lingam, stylizowany symbol falliczny [k-, -m] litota - figura retoryczna polegająca na zastąpieniu wyrazu wyrażającego cechę czegoś wyrażeniem przeciwstawnym zaprzeczonym, np. niemały zamiast wielki liwan - iwan, w architekturze muzułmańskiej rodzaj sklepionej, otwartej na dziedziniec monumentalnej wnęki, przesklepionej kolebką lub konchą [-u, -y] lizawy - zdradzający objawy zaburzeń przemiany materii wskutek niewłaściwego pokarmu, dotknięty lizawością [-m] lizuch - lizus [-a, -u, -y] lizyna - a) aminokwas egzogenny b) przeciwciała występujące w surowicy krwi lnica - roślina z rodziny trędownikowatych lnisko - pole po zebranym lnie [-m] lobia - lablab, fasolnik egipski, roślina zielna z rodziny motylkowatych, uprawiana w strefie podzwrotnikowej dla jadalnych, pastewnych nasion lobo - (ndm) odmiana jabłoni odporna na mróz; owoc tej jabłoni;[-m] loden - gruba, włochata tkanina wełniana, spilśniona i drapana [-u, -y] lonża - 1. długa lina używana do trenowania konia i przy ćwiczeniach woltyżerskich 2. lina przerzucona przez blok, zabezpieczająca akrobatów cyrkowych loran - system radionawigacyjny dalekiego zasięgu [-u, -y] lot - czynsz, podatek, procent [f-, k-, p-, s-, u-, w-, z-, -a, -u, -y] ludi - (ndm) w starożytnym Rzymie: święta ku czci bóstw lub dla upamiętnienia ważniejszych wydarzeń, połączone z igrzyskami [-a] lupus - toczeń, jedna z postaci gruźlicy skóry [-u, -y] lynch - lincz [-e, -u] lysis - (ndm) stopniowe ustępowanie objawów choroby łachać - niszczyć ubranie, zrobić z niego łach [z-] ładuga - 1. przestarzale ładunek 2. statek z ładunkiem łanowiec - żołnierz należący do pułku piechoty łanowej łasza - drapieżny ssak o długim ogonie, krótkich nogach i smukłym ciele, żywiący się drobnymi zwierzętami, jajami i roślinami, wiwera łaziec - ryba z rodziny labiryntowców łaziwo - sznury z deseczką umożliwiające bartnikowi wspinanie się po drzewie [-m] łęt - łodygi, nać kartofli, łęcina [-u, -y] łoboda - roślina zielna lub półkrzew z rodziny kosmowatych, występująca w kilkuset gatunkach, głównie w strefie umiarkowanej [s-] łochwa - zimowe legowisko niedźwiedzia, gawra, barłóg łojek - maść, bielidło, smarowidło do twarzy łokaś - łokaś garbatek, duży chrząszcz europejski o ciemnobrunatnym lub czarniawym ubarwieniu, szkodnik zbóż łot - moneta łotewska [b-, m-, p-, s-, z-, -a, -r, -y] łotok - koryto, np. drewniane, doprowadzające wodę do młyna wodnego, tartaku ? [-i, -u] łyskać - łysnąć, błyskać [b-] łzowy - przymiotnik od łza; [-m] maar - krater wulkanu o zredukowanym stożku i dużym, lejkowatym zagłębieniu, powstały w wyniku jednorazowego wybuchu wulkanu, często wypełniony wodą i tworzący jezioro [-u, -y] maceba - macewa, żydowska stela nagrobna macha - zgrubienie od masa: wielka ilość, kupa, gromada, tłum, ciżba [z-, -ć, - j, -ł, -m, -ń] maesta - wizerunek madonny na obrazie w otoczeniu aniołów i świętych magierka - zapka węgierska, o płaskiej, okrągłej lub czworokątnej główce, obszyta barankiem, zwykle ozdobiona piórem lub kitą, rozpowszechniona w dawnej Polsce magot - małpa z rodziny ostronosach, żyje między innymi w Gibraltarze [-a, -y] makchia - makia, zarośla utworzone przez wiecznie zielone krzewy, skarlałe drzewa, aromatyczne rośliny, występują w strefie śródziemnomorskiej makia - zarośla utworzone przez wiecznie zielone krzewy, skarlałe drzewa, aromatyczne rośliny, występują w strefie śródziemnomorskiej małdrzyk - arch. dziś tylko we fraz. "Ręce w małdrzyk", ręce złożone w krzyż, blisko tułowia, wewnętrzną stroną do siebie, co dawniej miało świadczyć o czyjejś skromności [-a, -i, -u] manca - długa sieć zastawna, używana do połowu śledzi i szprotów mandryta - przeor w klasztorze greckim maneż - zamknięte posiedzenie, w którym odbywa się nauka jazdy konnej 2. inaczej arena 3. inaczej kierat [-a, -e, -u, -y] manić - mamić, zwodzić [o-] manila - twarde, wodoodporne włókno otrzymywane z liści bananowca manilskiego, służy do wyrobu lin okrętowych, sieci rybackich, słomki na kapelusze manizm - kult duchów osób zmarłych, kult przodków [-u, -y] mansja - mieszkanie i utrzymanie w klasztorze mapować - oznaczać na mapie, nanosić na mapę maral - podgatunek jelenia szlachetnego, łowny i hodowany ze względu na panty [-a, -e, -i, -u] marena - podgatunek siei, ryba z rodziny łososiowatych, żyje w podszczecińskim jeziorze Miedwie, sieja miedwiańska margać - margnąć margnąć - margnąć się, margać, powiedzieć (mówić) z niezadowoleniem, ze złością, burczeć markur - dzika koza z rodziny krętorogich, ze spiralnie skręconymi rogami i grzywą na przodzie szyi i tułowia, żyjąca w górach Indii i Afganistanu [-a, -y] marsreja - druga lub trzecia od dołu reja na maszcie statku o ożaglowaniu rejowym, na której podnoszony jest marsel master - 1. w zawodach hippicznych kierownik biegu myśliwskiego 2. wzorcowy zapis wideogramu przeznaczony do wykonywania kopii, taśma-matka 3. zmontowana, gotowa do emisji wersja programu telewizyjnego na taśmie magnetycznej, taśma emisyjna 4. główne ujęcie w szerokim planie pokazujące w sposób ciągły daną scenę, pozwalające widzowi zlokalizować jej miejsce i zorientować się w akcji, w które w trakcie montażu wkomponowuje się inne ujęcia (plany amerykańskie, zbliżenia, detale, itp.) [-a, -y] mastyka - mastyks, żywica naturalna z drzewa mastyksowego, używana w farmacji, dentystyce, do wyrobu pokostów, laków, werniksów mastyks - żywica natu |
